دیر حرف زدن کودک: علل و نشانه‌ها + بهترین روش‌ درمان

دیر حرف زدن کودک یا تاخیر گفتار کودکان به وضعیتی گفته می‌شود که توانایی صحبت کردن، تولید کلمات و جمله‌سازی در کودک نسبت به الگوهای طبیعی رشد زبان با تأخیر شکل می‌گیرد. این تاخیر در تکلم کودکان ممکن است در درک زبان یا بیان کلمات دیده شود و دلایل متعددی مانند مشکلات شنوایی، اختلالات عصبی، اوتیسم، بیش‌فعالی، کمبود ویتامین‌ها یا عوامل روانی و اجتماعی داشته باشد.

تکرار محدود صداها، ناتوانی در ساخت جملات کوتاه، دشواری در پیروی از دستورات و استفاده نادرست از کلمات تعدادی از علائم این اختلال در کودکان هستند. تشخیص به‌موقع توسط پزشک، گفتاردرمانگر و روانشناس کودک نقش کلیدی در درمان تاخیر در تکلم کودکان دارد. در ادامه این مطلب از وبلاگ مامانی نو، نظر خانم کوثر یاوری، روانشناس کودک را دربارۀ علت‌ حرف نزدن کودکان، علائم و راه‌های تشخیص و درمان آن پرسیده‌ایم. پس اگر این موضوع دغدغۀ شما هم هست، تا انتها با ما همراه باشید.

دیر حرف زدن کودک به چه معناست؟

دیر حرف زدن کودک یعنی توانایی تولید کلمات و ساخت جملات او نسبت به سنش با تأخیر شکل گرفته و ممکن است در درک زبان هم مشکل داشته باشد.

تأخیر گفتاری در کودکان به وضعیتی گفته می‌شود که کودک در مقایسه با الگوهای طبیعی رشد زبانی، توانایی صحبت کردن، تولید کلمات یا جمله‌سازی را با تأخیر کسب می‌کند. این اختلال تکلم می‌تواند در درک زبان، بیان کلمات یا هر دو مشاهده شود.

برخی کودکان دیر زبان باز می‌کنند اما درک خوبی از محیط دارند، در حالی که برخی دیگر هم در فهم و هم در بیان دچار مشکل هستند. علت دیر حرف زدن کودک ممکن است مشکلات شنوایی، گفتاری یا اختلال روانشناختی (مثل اوتیسم یا سندرم داون) باشد.

حرف نزدن کودک تا چه سنی طبیعی است؟

کودک از 1 تا 1.5 سالگی می‌بایست توان درک و بیان 20 کلمه جدید را داشته باشد، بنابراین اگر تا 2 سالگی کودک توان ساخت جملات ساده و کوتاه را نداشته باشد، باید حتما به پزشک، روان‌پزشک یا گفتاردرمانگر مراجعه کنید.

پاسخ به این سوال به عوامل مختلفی بستگی دارد، اما در حالت کلی، اگر کودک تا 2 سالگی قادر به ساختن جملات ساده و کوتاه 2 کلمه‌ای نباشد، لازم است مورد ارزیابی تخصصی قرار بگیرد.

اغلب کودکان تا ۱۲ ماهگی صداها و هجاهای ساده تولید می‌کنند، تا ۱۸ ماهگی چند کلمه معنادار می‌گویند و در ۲ سالگی قادر به گفتن جملات دوکلمه‌ای هستند. بررسی علت دیر حرف زدن کودک در این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا تشخیص به‌موقع تاخیر گفتار کودکان نقش مهمی در درمان موثر دارد.

انواع اختلال تاخیر در گفتار کودکان

دیر زبان باز کردن کودک ممکن است بر اثر سه نوع اختلال زیر باشد:

اختلالات تولید صدا

در این اختلال، کودک صداها را به‌درستی تولید نمی‌کند یا برخی حروف را حذف یا جایگزین می‌کند. این مشکل می‌تواند باعث شود کلام کودک برای دیگران نامفهوم باشد.

اختلالات روانی گفتار

این نوع اختلال شامل مشکلاتی مانند لکنت زبان است. کودکی که دچار تأخیر گفتاری است، ممکن است از کلمات و عبارات برای بیان منظور خود استفاده کند، اما گفتارش برای دیگران به‌سختی قابل فهم باشد. در واقع کودک نمی‌تواند کلمات را روان و بدون مکث بیان کند. همین مشکل ممکن است باعث دیر حرف زدن کودک شود.

اختلالات زبان

کودکی که دچار تأخیر زبانی است، ممکن است کلمات را به‌درستی تلفظ کند، اما فقط بتواند دو کلمه را کنار هم بگذارد. اختلالات زبانی به مشکل در درک یا استفاده از زبان اشاره دارند. کودک ممکن است واژگان محدود داشته باشد یا در جمله‌سازی دچار ضعف باشد.

نشانه‌های دیر حرف زدن کودکان

اگر کودک شما دیر حرف می‌زند یا علائم تاخیر در تکلم کودکان را نشان می‌دهد، بررسی زودهنگام توسط پزشک اهمیت زیادی دارد. حرف نزدن کودک می‌تواند حاکی از تأخیر گفتاری در کودکان باشد. در ادامه علائم این اختلال را بر اساس سن مرور می‌کنیم:

1. نشانه‌های دیر حرف زدن کودک تا ۱۲ ماهگی

اگر کودک تا 12 ماهگی  از طریق صداها، ژست‌ها و حرکات مانند اشاره کردن تلاشی برای برقراری ارتباط با اطرافیان نمی‌کند، این می‌تواند اولین علامت دیر زبان باز کردن کودک باشد.

اگر در حدود ۲ ماهگی هیچ صدایی از کودک شنیده نشود، احتمال دیر حرف زدن کودک وجود دارد. معمولاً بین ۴ تا ۶ ماهگی، کودک شروع به تولید صداهای خنده و غان و غون می‌کند که نشان‌دهنده درک او از محیط است.

از ۷ ماهگی به بعد، کودک باید بتواند کلمات ساده‌ای را که می‌شنود بفهمد و حوالی یک سالگی معمولاً اولین کلمات مانند «ماما» و «بابا» بیان می‌شوند.

2. علائم دیر حرف زدن کودک تا ۱۸ ماهگی

کودک 18 ماهه که دچار اختلال تکلم باشد دارای چنین علائمی است:

• برای برقراری ارتباط بیشتر به حرکات و اشارات متکی است تا صدا و کلام
• در تقلید صداها دچار مشکل است
• دستورات ساده کلامی را به‌خوبی درک نمی‌کند

3. علت تاخیر کلامی کودک تا ۲ سالگی

دیر حرف زدن کودک 2 ساله معمولاً با چنین علائمی بروز می‌کند:

• فقط گفتار یا رفتار دیگران را تقلید می‌کند و کلمات یا عبارات را خودجوش به‌کار نمی‌برد
• تعداد محدودی صدا یا کلمه را تکرار می‌کند و نمی‌تواند با گفتار نیازهای فراتر از نیازهای فوری خود را بیان کند
• قادر به دنبال کردن دستورهای ساده نیست
• لحن صدای غیرطبیعی دارد (مثلاً صدای تو دماغی یا خشن)

4. علت دیر حرف زدن کودک ۳ ساله

در این سن، والدین باید بتوانند حدود ۷۵٪ گفتار کودک را درک کنند. اگر وضوح گفتار کودک کمتر از این باشد نیاز به بررسی تخصصی دارد.

کودکان ۲ تا ۳ ساله باید قادر باشند از اسم، صفت و فعل در جملات خود استفاده کنند و عبارات یا جملات طولانی‌تر بسازند و همین‌طور دستورها و سؤال‌های طولانی‌تری را درک کنند. اگر این توانایی‌ها را در فرزندتان نمی‌بینید، بهتر است با یک متخصص درباره‌ی احتمال تاخیر در صحبت کردن کودک مشورت کنید.

5. نشانه دیر حرف زدن کودک ۴ ساله و بزرگتر

اگر مشکل حرف نزدن کودک تا 4 یا 5 سالگی یا سنین پیش‌دبستانی ادامه پیدا کند، ممکن است نشانۀ اختلال زبانی جدی‌تری باشد. در صورتی که تاخیر در تکلم کودکان را نتوان به عواملی مانند اوتیسم یا کم‌شنوایی نسبت داد، احتمال ابتلا به اختلال تکاملی زبان مطرح می‌شود.

کودکانی که دچار این اختلال هستند، معمولاً کلمات مهم را در جمله حذف می‌کنند، فقط به بخشی از یک دستور پاسخ می‌دهند و در استفاده صحیح از زمان فعل‌ها (گذشته، حال یا آینده) دچار سردرگمی می‌شوند. انتخاب واژه مناسب برای آن‌ها دشوار است و اغلب از کلمات کلی مثل «چیز» استفاده می‌کنند.

همچنین ممکن است در درک معنای کلمات و جملات مشکل داشته باشند. این نشانه‌ها از علائم دیر حرف زدن کودک در سنین حساس رشد هستند و نیاز به ارزیابی تخصصی توسط گفتاردرمانگر و پزشک دارند.

علت دیر حرف زدن کودک چیست؟

ابتلا به اختلال شنوایی، اوتیسم، بیش‌فعالی، ناتوانی ذهنی و مشکلات روانشناختی از علل دیر زیان باز کردن کودک و بروز مشکل در تکامل زبانی کودک هستند

دیر حرف زدن کودک می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد. هرچند سرعت رشد و توانایی کودکان متفاوت است، اما تاخیر در گفتار می‌تواند نشان‌دهنده مشکلات فیزیکی، عصبی یا ذهنی باشد و نیاز به پیگیری دقیق دارد. در ادامه، مهم‌ترین دلایل احتمالی بررسی می‌شوند:

1. عوامل ژنتیکی و ارثی از دلایل حرف نزدن کودک

وجود سابقۀ تاخیر در تکلم یا اختلالات زبانی دیگر در خانواده، احتمال دیر حرف زدن کودک را بالا می‌برد.

2. مشکلات ساختار دهانی، مانند اختلالات زبان یا کام

یک علت تاخیر در گفتار کودکان اختلالات ساختار دهانی مانند مشکلات زبان یا کام است که مانع تولید صحیح صداها می‌شود. بسیاری از کودکانی که دیر زبان باز می‌کنند مشکلاتی در مهارت‌های حرکتی دهان (اورال–موتور) دارند.

این مشکلات معمولاً به اختلال در بخش‌هایی از مغز که مسئول گفتار هستند مربوط می‌شود. در نتیجه، هماهنگی بین لب‌ها، زبان و فک برای تولید صداهای گفتاری به‌درستی انجام نمی‌گیرد و سبب دیر حرف زدن کودک می‌شود.

3. اختلالات زبان و گفتار

برخی کودکان قدرت درک کلام دیگران را دارند اما خودشان حرف نمی‌زنند یا نمی‌توانند کلمات را در جملات معنی‌دار به‌کار ببرند. این اختلالات ممکن است ریشه در مغز یا ناتوانی‌های یادگیری داشته باشند، و تولد زودهنگام نیز می‌تواند یکی از عوامل آن باشد.

4. مشکلات عصبی از دلایل دیر حرف زدن کودک

بعضی اختلالات عصبی مثل فلج مغزی، دیستروفی عضلانی و آسیب‌های مغزی تروماتیک عملکرد عصلات دخیل در گفتار را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند و سبب دیر حرف زدن کودک می‌شوند.

5. کوتاه بودن بند زیر زبان علت دیر حرف زدن کودک

کوتاهی بند زیر زبان (فِرِنولوم کوتاه) مشکلی است که می‌تواند حرکت زبان را محدود کرده و باعث تاخیر در تکلم کودکان شود.

6. اختلالات شنوایی مهمترین علت تاخیر در تکلم کودکان

مشکلات شنوایی نیز می‌توانند علت تاخیر در گفتار کودکان باشند. کودکی که صداها یا کلمات را به‌درستی نمی‌شنود، در ادای کلمات هم مشکل خواهد داشت.

7. عفونت‌های گوش علت تاخیر گفتار کودکان

عفونت‌های گوش، به‌ویژه عفونت‌های مزمن، می‌توانند شنوایی کودک را تحت تأثیر قرار دهند. با این حال، اگر حداقل یکی از گوش‌ها شنوایی طبیعی داشته باشد، معمولاً دیر حرف زدن کودک به‌صورت طبیعی بهبود می‌یابد.

8. ابتلا به اوتیسم از علل دیر حرف زدن کودک

کودکان مبتلا به طیف اوتیسم ممکن است دچار اختلال تکلم باشند و نشانه‌هایی مانند تکرار عبارت‌ها، رفتارهای تکراری و مشکل در تعاملات اجتماعی را نشان دهند.

9. ناتوانی ذهنی و تاخیر در تکلم کودکان

اختلالات حافظه، توجه یا یادگیری می‌توانند باعث حرف نزدن کودک شوند. گاهی مشکل تاخیر در صحبت کردن ریشه در توانایی‌های شناختی دارد و ارتباط مستقیمی با ساختار زبانی ندارد.

10. دوزبانه بودن

رشد در محیط دوزبانه می‌تواند کمی تاخیر در تکلم کودکان ایجاد کند، زیرا کودک باید دو زبان را همزمان پردازش کند و این روند ترکیب کلمات و جملات را کند می‌کند. دیر حرف زدن کودک به این علت معمولاً جای نگرانی ندارد.

11. مسائل روانی-اجتماعی و تاخیر در صحبت کردن کودک

استرس در کودکان، اضطراب یا کمبود تعامل اجتماعی می‌تواند علت تاخیر در گفتار کودکان باشد. محیط‌های محروم از توجه و ارتباط کلامی، موجب تاخیر در صحبت کردن و کاهش انگیزه کودک برای برقراری ارتباط می‌شوند.

12. فقدان تحریک (عدم وجود ارتباط کافی)

وقتی کودک در محیطی قرار بگیرد که گفت‌وگوی کلامی کافی با او شکل نمی‌گیرد، یادگیری گفتار برایش دشوار می‌شود. بی‌توجهی و سوءرفتار والدین یا نبود تحریک کلامی مناسب می‌تواند باعث دیر زبان باز کردن کودک شود.

13. کمبود برخی مواد و ویتامین‌ها

کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی مهم مثل B12، آهن و امگا 3 می‌تواند به طور غیرمستقیم رشد مغز و سیستم عصبی کودک را تحت تأثیر قرار دهد و در نتیجه سبب تاخیر در صحبت کردن کودک شود.

14. دیر حرف زدن کودک بیش فعال

کودکان بیش‌فعال اغلب به دلیل ضعف شنیداری، مشکل در درک کلمات و اختلال توجه دچار تاخیر در حرف زدن می‌شوند. بعضی مواقع هم این کودکان به‌صورت اختیاری صحبت نمی‌کنند. در این زمان مراجعه به روانشناس کودک ضروری است.

نحوه تشخیص اختلال تاخیر در گفتار کودکان

روش‌های درمان تاخیر گفتاری شامل گفتاردرمانی، بازی‌درمانی، کاردرمانی و تقویت ارتباط و تعامل والدین با کودک است.

اگر علائم دیر حرف زدن کودک را مشاهده کردید، می‌توانید مستقیماً به گفتار درمانگر مراجعه کنید، یا از روانشناس کودک یا پزشک بخواهید شما را ارجاع دهد. گفتاردرمانگر با ارزیابی دقیق مهارت‌های گفتاری و زبانی کودک، موارد زیر را به‌طور تخصصی بررسی می‌کند:

• میزان درک کودک از زبان
• توانایی کودک در بیان کلمات و جملات
• رشد صداها و وضوح گفتار
• وضعیت حرکتی دهان، زبان و کام و هماهنگی آن‌ها در صحبت کردن، غذا خوردن و بلع

براساس نتایج این بررسی‌ها، گفتاردرمانگر برنامه مناسب برای درمان تأخیر گفتار کودک را پیشنهاد می‌کند. تشخیص زودهنگام نقش مهمی در بهبود تاخیر گفتار کودکان و پیشرفت مهارت‌های ارتباطی آن‌ها دارد.