ترس شبانه در کودکان: علت‌ها و علائم + بهترین راه‌های درمان

ترس شبانه در کودکان یکی از رایج‌ترین مشکلات خواب در دوران رشد است که می‌تواند تجربه‌ای نگران‌کننده برای والدین باشد. این پدیده معمولاً با بیدار شدن ناگهانی، جیغ، گریه، یا امتناع از تنهاخوابیدن بروز می‌کند و اغلب در دو تا سه ساعت اول شب رخ می‌دهد. ترس شبانه کودکان ممکن است علت‌های مختلفی داشته باشد، مثل صداهای ناگهانی، استرس روزانه، تخیل فعال، اختلالات خواب، مشکلات تغذیه‌ای، بیماری‌ها و عوامل ژنتیکی.

خوشبختانه روش‌های مؤثری برای مدیریت و درمان هراس شبانه کودکان وجود دارد، از ایجاد محیط خواب امن و روتین منظم گرفته تا آموزش مهارت‌های مقابله‌ای و در موارد شدید، استفاده از دارو یا روان‌درمانی. در ادامه این مقاله بلاگ مامانی نو، با مشورت خانم کوثر یاوری، روانشناس کودک، سعی می‌کنیم با بررسی علل، علائم و راه‌های درمان ترس شبانه در کودکان، به والدین کمک می‌کنیم تا آرامش و خواب راحت را دوباره به فرزندشان بازگردانند.

ترس شبانه در کودکان چیست؟

ترس شبانه در کودکان 3 تا 7 ساله بسیار شایع است؛ نوعی اختلال خواب که در اوایل شب بروز می‌کند و کودک را پریشان می‌کند و باعث ترس شدید، گریه یا تپش قلب می‌شود.

ترس شبانه در کودکان نوعی اختلال خواب در کودکان است که معمولاً بچه‌ها در دو تا سه ساعت اول خواب، در مرحله‌های ۱ تا ۳ خواب، دچارش می‌شوند. کودکی که دچار هراس شبانه می‌شود، ممکن است ظاهراً بیدار به نظر برسد، اما در واقع هنوز در خواب عمیق است.

این وضعیت می‌تواند تجربه‌ای نگران‌کننده برای والدین باشد، زیرا تلاش برای آرام کردن کودک معمولاً بی‌نتیجه است و حتی گاهی کودک متوجه حضور شما در کنارش نمی‌شود. این علائم معمولا بین 10 تا 30 دقیقه به طول می‌انجامد.

ترس از تاریکی، ترس از موجودات خیالی زیر تخت یا ترس از تنها خوابیدن عواملی هستند که می‌توانند باعث هراس شبانه کودک شوند.

12 علت ترس شبانه در کودکان

عواملی مثل خیال‌بافی، صداهای ناگهانی، استفاده زیاد از موبایل و تبلت قبل از خواب، بعضی بیماری‌ها و داروها، مشکلات خانوادگی و استرس می‌توانند یاعث ترس شبانه کودکان شوند.

ترس شبانه در کودکان معمولاً بی‌علت نیست. حتماً عاملی وجود دارد که سیستم عصبی کودک را بیش‌ازحد تحریک کرده و باعث اختلال خواب در کودک می‌شود.

اولین گام برای درمان هراس شبانه کودکان شناسایی علت‌های آن است. شناخت عوامل زیر به والدین کمک می‌کند تا محیط خواب و روتین مناسبی برای کودک فراهم کنند و شدت هراس‌های شبانه را کاهش دهند.

1. صداهای ناگهانی

یکی از مهمترین و ساده ترین علت ترس شبانه در کودکان شنیدن صداهای ناگهانی است. صداهایی مانند رعدوبرق، صدای زنگ، بوق ماشین یا حتی صدای تلویزیون می‌توانند در سکوت شب ترسناک‌تر به نظر برسند و باعث وحشت شبانه در کودکان شوند.

2. بیماری و مصرف دارو

برخی بیماری‌ها مانند تب، عفونت‌ها یا مصرف بعضی داروها مثل آنتی‌بیوتیک‌ها یا آنتی‌هیستامین‌ها می‌توانند باعث بی‌قراری و افزایش ترس کودک در خواب شوند.

3. سندرم پای بی‌قرار

این اختلال خواب باعث احساس ناراحتی در پاها شده و خواب آرام کودک را مختل می‌کند، در نتیجه احتمال ترس شبانه در کودکان را افزایش می‌دهد.

4. آپنه

وقفه‌های تنفسی در خواب می‌توانند باعث بیدار شدن ناگهانی و احساس خفگی یا ترس شدید در کودک شوند.

5. تخیل فعال

کودکانی که قوه تخیل قوی دارند، ممکن است در ذهن خود موجوداتی خیالی یا ترسناک مثل هیولا یا غول بسازند.

6. اختلال استرس پس از سانحه

تجربه حوادثی مانند تصادف، بلایای طبیعی، طلاق والدین یا از دست دادن عزیزان می‌تواند منجر به ترس شبانه کودکان شود.

7. استرس و اضطراب روزانه

تنش‌های روزمره، فشارهای مهدکودک یا مدرسه و تغییرات محیطی ممکن است باعث ترس شبانه در کودکان شود.

8.  مشاهدات ترسناک

از نمایش برنامه‌ها یا فیلم‌های ترسناک و داستان‌هایی که ممکن است ترس کودک را تشدید کنند، خودداری کنید. حتی محتواهایی که برای بزرگ‌ترها ترسناک به نظر نمی‌رسد، مثل اخبار یا تصاویر نگران‌کننده، ممکن است کودک شما را مضطرب کند.

9. عوامل محیطی یا خانوادگی

تغییرات در خانواده مانند جدایی والدین، دوری از دوستان یا مشکلات روابطی می‌تواند باعث ترس شبانه کودک شود.

10. مشکلات خواب

کم‌خوابی یا ساعت خواب نامنظم ممکن است باعث ترس شبانه اطفال شود.

11. مشکلات تغذیه‌ای

مصرف غذاهای محرک مانند شکلات و قهوه، وعده‌های سنگین پیش از خواب یا غذاهایی که کودک به آن‌ها حساسیت دارد، می‌تواند ترس شبانه در کودکان را تشدید کند.

12. عوامل ژنتیکی

مطالعات نشان داده‌اند که اختلال خواب، کابوس و هراس شبانه می‌تواند ژنتیکی باشد و سابقه خانوادگی در آن دخیل باشد.

تفاوت ترس شبانه و کابوس شبانه در کودکان چیست؟

دیدن ترس کودک در خواب بسیار ناراحت‌کننده است، اما مهم است بدانید که هراس شبانه با کابوس فرق دارد. کابوس وقتی است که کودک خواب ترسناک می‌بیند و بعد از بیداری می‌تواند آن را به یاد بیاورد.

اما ترس شبانه در کودکان کاری می‌کند برنامه خواب کودک را مختل می‌کند، کودک را مضطرب می‌کند و حتی کودک را از خوابیدن می‌ترساند. هراس شبانه معمولاً با بیداری ناگهانی، جیغ و وحشت کودک همراه است و کودک بعد از بیداری معمولاً چیزی از آن به خاطر نمی‌آورد.

بااین‌همه، راه‌هایی برای درمان وحشت شبانه در کودکان وجود دارند که کمک می‌کنند فرزندتان با این نوع خواب‌ها کنار بیاید و دوباره خواب آرام و بدون وقفه‌ای داشته باشد. برای آشنایی با این راهکارهای عملی با ما همراه باشید.

راه های درمان ترس شبانه در کودکان

خواندن کتاب، موسیقی ملایم یا گفت‌وگو می‌تواند خستگی کودک را کاهش دهد و خواب راحت‌تری ایجاد کند.

واقعیت این است که در بسیاری از موارد، ترس شبانه در کودکان بخشی طبیعی از روند رشد آن‌هاست و ممکن است به‌طور کامل و فوری از بین نرود. با این حال، والدین می‌توانند با به‌کارگیری راهکارهای درست، به کودک کمک کنند تا بهتر با این ترس‌ها کنار بیاید و خواب آرام‌تری را تجربه کند.

1. ایجاد یک محیط امن

در ساعات نزدیک به خواب، فضای ذهنی کودک را با داستان‌ها و فعالیت‌های آرام بخش و بدون خشونت آماده کنید. شما می‌توانید از فعالیت های ارامش بخش مثل ماساژ ، لالایی خوندن ، قصه خواندن و صحبت کردن های ارامش بخش استفاده نمایید. حتی برخی کتاب‌ها یا انیمیشن‌های به‌ظاهر معمولی ممکن است برای کودکی که درگیر ترس کودک در خواب است، تحریک‌کننده باشند.

داستان‌های پریان یا کارتون‌هایی با فضای تیره و شخصیت‌های ترسناک بهتر است موقتاً کنار گذاشته شوند. اگر اضطراب سبب ترس شبانه اطفال، محیطی آرام و امن قبل از خواب فراهم کنید و از تکنیک‌های آرام‌سازی مانند تنفس عمیق استفاده کنید.

2. برقراری روتین خواب ثابت

ایجاد یک برنامه ثابت قبل از خواب، مانند حمام با آب ولرم، شنیدن یک داستان ملایم، موسیقی آرام یا چند دقیقه نشستن کنار تخت کودک، احساس امنیت ایجاد می‌کند.

برای کودکان بزرگ‌تر می‌توان مطالعه کوتاه یا خواندن شعر را به این روتین اضافه کرد. تکرار منظم این برنامه، ذهن کودک را برای خواب آماده می‌کند و شدت ترس شبانه در کودکان را کاهش می‌دهد.

3. آموزش مواجهه با ترس

به کودک یاد دهید چگونه با ترس‌های خود روبه‌رو شود. مثلاً اگر از تاریکی می‌ترسد، او را تشویق کنید که در کنار چراغ خواب روشن، بازی کند یا تصور کند یک قهرمان شجاع است.

4. استفاده از چراغ‌قوه یا چراغ‌خواب

یکی از ساده ترین روش های درمان ترس شبانه در کودکان روشن گذاشتن چراغ‌خواب یا چراغ‌قوه کوچک کنار تخت کودک است که می‌تواند ترس از تاریکی را کمتر کند و به کودک حس کنترل و امنیت بدهد.

5. استفاده از ابزارهای آرامش‌بخش

اسباب‌بازی‌ها، عروسک‌ها یا پتوی مورد علاقه کودک می‌تواند حس راحتی و امنیت ایجاد کند. علاوه‌براین‌ها ابزارهایی دیگر مثل پخش داستان صوتی کودکانه یا موسیقی ملایم، خواندن لالایی و کتاب‌های آرامش‌بخش یا حتی بغل گرفتن حیوان خانگی می‌تواند به درمان هراس شبانه در کودکان کمک کند.

6. ایجاد تغییرات در سبک زندگی

برای پیشگیری از ترس شبانه در کودکان گاهی لازم تغییرات کوچک اما موثری ایجاد کنید. مثلاً درِ اتاق کودک را نیمه‌باز بگذارید تا احساس امنیت کند.

از خستگی بیش‌ازحد کودک جلوگیری کنید و تشویقش کنید بعدازظهرها کمی بخوابد. دمای اتاق کودک را زیاد گرم نکنید. کودک را ملزم کنید که قبل از خواب به دستشویی برود چون مثانه پر باعث بدخوابی کودک می‌شود.

7. گوش دادن با صبر و بدون قضاوت

واکنش‌های شدید مانند فریاد زدن، عصبانیت یا تکان دادن کودک وضعیت را بدتر می‌کند. آرامش به او نزدیک شوید و او را آرام کنید.

وقتی کودک درباره ترس‌هایش صحبت می‌کند، با دقت و بدون مسخره کردن یا بی‌توجهی به او گوش دهید. نشان دهید که احساساتش برای شما مهم است تا حس امنیت بیشتری پیدا کند.

8. پرورش مهارت‌های مقابله‌ای

از دیگر روش درمان ترس شبانه در کودکان تقویت مهارت های مقابله‌ای کودک است. به کودک آموزش دهید در مواجهه با ترس، از روش‌های آرامش‌بخش مانند تنفس عمیق یا تجسم مکان‌های امن و خوشایند استفاده کند.

اگر کودک هراس شبانه مکرر دارد، می‌توانید از تکنیک «بیداری هدایت‌شده» برای تنظیم مجدد الگوی خواب کودکان در زمان معمول وقوع هراس استفاده کنید:

• چند شب متوالی، زمان بین خوابیدن کودک و شروع ترس شبانه را یادداشت کنید.
• هر شب ۱۵ دقیقه قبل از زمان مورد انتظار هراس، کودک را بیدار کنید.
• کودک را کامل بیدار نگه دارید و ۵ دقیقه از تخت بیرون نگه دارید.

9. اجتناب از ترساندن کودک

تعریف کردن داستان‌های ترسناک یا نشان دادن تصاویر ناراحت‌کننده می‌تواند ترس شبانه در کودکان را تشدید کند و باید از آن پرهیز شود.

10. تعیین محدودیت ها

از فعالیت‌های تحریک‌کننده و بازی با موبایل و تبلت قبل از خواب خودداری کنید و مصرف چای و شکلات را در ساعات قبل از خواب محدود کنید.

دادن اطمینان خاطر به بچه‌ها کار صحیحی است اما وقتی هر شب کنار او می‌خوابید، این پیام را به او منتقل می‌کنید که فقط در کنار شما می‌تواند احساس امنیت کند.

11. استفاده از داروها

در موارد شدید، پزشک ممکن است داروهایی تجویز کند که به درمان وحشت شبانه در کودکان کمک می‌کنند. این داروها ممکن است شامل داروهای ضدافسردگی یا مکمل‌های طبیعی آرام‌بخش باشند.

12. روان درمانی

مراجعه به روانپزشک با روانشناس کودک و شروع روان‌درمانی می‌تواند به کودک کمک کند تا با ترس‌های شبانه خود بهتر کنار بیاید.

روش‌هایی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT)، روان‌درمانی فراشناختی یا گروهی می‌تواند در کاهش ترس شبانه در کودکان بسیار مؤثر باشد.

13. حمایت از کودک

حمایت عاطفی والدین، ایجاد محیط امن در اطراف کودک و صحبت با او درباره ترس‌هایش، باعث می‌شود کودک احساس کند تنها نیست و آرامش بیشتری پیدا کند. تشویق کودک به بیان احساسات و گوش دادن بدون قضاوت، بخش مهمی از درمان ترس کودک در خواب است.

ترس شبانه در چه سنی شایع‌تر است؟

معمولاً وحشت شبانه در کودکان از 3 تا 7 سالگی به اوج می‌رسد و تا قبل از 12 سالگی رفع می‌شود.

ترس شبانه در کودکان ۲ تا ۴ سال

هراس‌ها و اختلالات خواب معمولاً از ۲ تا ۴ سال شروع می‌شوند و در این دوره‌ شیوعشان بیشتر است، چرا که سیستم عصبی هنوز در حال تکامل است و بیدار شدن‌های ناگهانی در خواب شایع‌تر است.

ترس شبانه در کودکان ۵ تا ۷ سال

با افزایش سن کودکان، اختلالات خواب اغلب کاهش می‌یابند، بااین‌حال، وحشت شبانه در کودکان تا حدود ۵ تا ۷ سالگی هم شایع هستند.

آیا ترس شبانه در نوجوانان هم دیده می‌شود؟

بله، هراس و ترس‌های شبانه می‌تواند تا سنین بالاتر نیز رخ دهد، اما به‌طور قابل‌توجهی در نوجوانان کمتر شایع است. اغلب کودکان با گذشت زمان از این مرحله عبور می‌کنند و بسیاری از هراس‌ها تا نوجوانی کاهش می‌یابند.

چه زمانی برای ترس شبانه کودکان به پزشک مراجعه کنیم؟

در صورت مشاهده علائمی مثل آپنه، راه رفتن در خواب، افت عملکرد روزانه، تغییرات رفتاری، ترس و اضطراب در طول روز، تشدید ترس یا تکرار چندین‌بارۀ آن در هفته لازم است برای درمان ترس شبانه کودکان از متخصص کمک بگیرید.

سوال مهم اینجاست که چه زمانی به روانشناس مراجعه کنیم؟ همان‌طور که گفتیم ترس شبانه در کودکان تا جایی طبیعی و بخشی از مراحل رشد و تکامل آن‌هاست و تقریباً 30 درصد از کودکان 3 تا 7 ساله آن را تجربه می‌کنند.

اما گاهی هراس‌های شبانه کودک از حالت عادی فراتر می‌رود و شکل فوبیا یا اضطراب به خود می‌گیرد. در صورت مشاهده نشانه‌های زیر، بهتر است برای درمان وحشت شبانه در کودکان به مشاور یا روانشناس کودک مراجعه کنید.

تشدید و تداوم ترس

• ترس‌های شبانه کودک شدید و مکرر شده‌اند.
• وحشت کودک با حضور و دلداری والدین کاهش نمی‌یابد.
• کودک واقعاً از خوابیدن می‌ترسد و این ترس صرفاً بهانه برای بیدار ماندن نیست.

واکنش‌های احساسی و رفتاری

• گریه یا بی‌قراری کودک بیش از چند دقیقه طول می‌کشد.
• ترس‌ها به شکل اغراق‌آمیز و نگران‌کننده بیان می‌شوند.
• ترس کودک در خواب باعث وابستگی شدید به والدین شده است.

تغییرات رفتاری روزانه

• کودک در طول روز مضطرب، گوشه‌گیر یا پرخاشگر شده است.
• خواب، تمرکز یا خلق‌وخوی کودک به‌طور محسوسی تغییر کرده است.
• کودک به دلیل ترس حتی از موقعیت‌های عادی اجتناب می‌کند.

نشانه‌های هشدار جدی

• کودک دچار آپنه خواب شده یا در خواب راه می‌رود
• ترس‌ها به‌صورت ناگهانی و با شدت زیاد شروع می‌شوند
• تداوم هراس شبانه تا نوجوانی
• ترس کودک در خواب سبب خواب‌آلودگی یا افت عملکرد روزانه شده

سوالات متداول در مورد ترس شبانه در کودکان

در پایان این مطلب به چند سوال رایج درباره ترس شبانه کودکان، علت و راه‌حل‌هایش پاسخ می‌دهیم:

منظور از وحشت شبانه در کودکان چیست؟

وحشت یا ترس شبانه در کودکان معمولاً در دو تا سه ساعت اول شب رخ می‌دهد. کودک ممکن است با جیغ، گریه، تپش قلب و بی‌قراری شدید بیدار شود، اما در واقع کاملاً هوشیار نیست و اغلب پس از پایان حمله چیزی از آن به یاد نمی‌آورد.

درمان هراس شبانه کودکان چگونه است؟

درمان وحشت شبانه در کودکان معمولاً با اصلاح روتین خواب، ایجاد محیط امن، کاهش استرس، اجتناب از محرک‌های ترسناک قبل از خواب و آموزش مهارت‌های آرام‌سازی انجام می‌شود. در موارد شدید یا مکرر، مراجعه به متخصص و مصرف دارو هم توصیه می‌شود.

چگونه به کودک کمک کنیم تا از تاریکی نترسد؟

برای جلوگیری از ترس کودک در خواب می‌توانید یک چراغ‌خواب با نور ملایم برایش بگذارید. قبل از خواب محیطی امن و آرام برایش آماده کنید و با آرامش و حمایت‌گرانه درباره ترس‌هایش با او حرف بزنید.

آیا ترس‌های شبانه در کودکان طبیعی است؟

بله طبیعی است. ترس شبانه کودکان بخشی از فرایند رشد بچه‌هاست و معمولاً از 3 تا 7 سالگی به اوج می‌رسد.

آیا ترس شبانه نشانه بیماری است؟

در اغلب موارد خیر. ترس شبانه معمولاً نشانه بیماری جدی نیست، اما اگر همراه با علائمی مثل آپنه، راه رفتن در خواب، افت عملکرد روزانه، اضطراب شدید یا تداوم تا نوجوانی باشد، لازم است کودک توسط پزشک یا روانشناس بررسی شود.

مهمترین دلایل ترس شبانه در کودکان چیست؟

ترس شبانه در کودکان می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد؛ از جمله تخیل فعال، صداهای ناگهانی، استرس و اضطراب روزانه، تماشای محتوای ترسناک، کم‌خوابی، بیماری‌ها، مصرف برخی داروها، مشکلات تغذیه‌ای، اختلالات خواب مانند آپنه یا سندرم پای بی‌قرار و عوامل ژنتیکی.

منبع: huckleberrycare