اختلال کنترل تکانه در کودکان: انواع و علائم + روش درمان

اختلال کنترل تکانه در کودکان با علائمی مثل خشم، نقض قوانین، پرخاشگری، رفتارهای تکانشی، دروغگویی و حتی دزدی شناخته می‌شود. این اختلال فقط به معنای شیطنت یا نافرمانی‌های معمول دوران کودکی نیست؛ کودک تکانشگر در حقیقت در مهار تکانه‌ها، هیجانات و تمایلات ناگهانی خود ناتوان ایست. این مشکل می‌تواند زندگی کودک، خانواده و حتی آینده تحصیلی و اجتماعی او را تحت تأثیر قرار دهد. کودکی که بدون فکر عمل می‌کند، خشم خود را کنترل نمی‌کند یا بارها رفتارهای پرخطر و ناگهانی از خود نشان می‌دهد، ممکن است به یکی از اختلالات کنترل تکانه مبتلا باشد. شناخت به‌موقع علائم، دلایل و روش‌های درمان این اختلال، نقش مهمی در پیشگیری از تشدید تکانشگری کودکان و کمک به رشد سالم آن‌ها دارد.

خانم کوثر یاوری، روانشناس کودک، در این مطلب از وبلاگ مامانی نو ما را به‌طور کامل با علائم، علت‌ها، انواع، روش‌های درمان و راهکارهای مدیریت این اختلال آشنا می‌کنند.

منظور از اختلال کنترل تکانه چیست؟

اختلال کنترل تکانه در کودکان به معنی لجبازی یا شیطنت نیست؛ این اختلال، ناتوانی کودک در مهار رفتارهای ناگهانی و هیجان‌های شدید است که می‌تواند بر تمام ابعاد زندگی او اثر بگذارد

اختلال کنترل تکانه به انگلیسی Impulse Control Disorder به گروهی از اختلالات روان‌شناختی گفته می‌شود که در آن فرد نمی‌تواند در برابر میل شدید به انجام رفتارهایی که ممکن است به خود یا دیگران آسیب برساند، مقاومت کند. اختلال کنترل تکانه در کودکان معمولاً به شکل رفتارهایی مانند پرخاشگری و طغیان خشم، دزدی اجباری، دروغ‌گویی مداوم یا سایر رفتارهای مخرب و تکانشی بروز می‌کند. تکانشگری کودکان می‌تواند توانایی کودک را برای عملکرد مناسب در محیط‌های اجتماعی و آموزشی کاهش داده و بر روند رشد و یادگیری او تأثیر منفی بگذارد.

علائم اختلال کنترل تکانه

علائم اختلال کنترل تکانه در کودکان می‌تواند به شکل‌های مختلفی بروز کند. ببینیم نشانه‌های رایج اختلال کنترل تکانه چیست:

• رفتارهای پرخاشگرانه یا خشونت‌آمیز: کودک ممکن است بدون دلیل مشخص، بارها رفتارهای پرخاشگرانه کلامی یا جسمی نسبت به دیگران از خود نشان دهد.
• طغیان‌های مکرر خشم: بروز واکنش‌های هیجانی شدید و نامتناسب با شرایط، از نشانه‌های شایع این اختلال است.
• رفتار نامناسب با همسالان: کودک در درک احساسات دیگران مشکل دارد و ممکن است رفتارهای پرخاشگرانه یا قلدرمآبانه با همسالان خود نشان دهد.
• ناتوانی در صبر کردن: کودک برای منتظر ماندن نوبت خود مشکل دارد و این موضوع می‌تواند در فعالیت‌های گروهی باعث بی‌قراری و رفتارهای مخرب شود.
• قطع کردن صحبت دیگران: تمایل به صحبت کردن یا انجام دادن کارها بدون رعایت نوبت، تعاملات اجتماعی کودک را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• عمل کردن بدون فکر به پیامدها: کودکان مبتلا اغلب پیش از آنکه درباره نتایج رفتار خود فکر کنند، دست به اقدام می‌زنند؛ این ویژگی یکی از مهم‌ترین علائم اختلال کنترل تکانه در کودکان محسوب می‌شود.
• بی‌توجهی به قوانین: ناتوانی در رعایت قوانین خانه، مدرسه یا جامعه از دیگر نشانه‌های اختلالات کنترل تکانه است و در موارد شدید می‌تواند به مشکلات رفتاری جدی منجر شود.
• دروغ‌گویی یا دزدی: برخی کودکان ممکن است برای جلب توجه، فرار از مشکلات یا به دلیل ناتوانی در کنترل تکانه‌های خود، به رفتارهایی مانند دروغ گفتن یا دزدی روی بیاورند.

علل اختلال کنترل تکانه در کودکان

تکانشگری کودکان هرچه زودتر شناسایی و درمان شود، احتمال بروز مشکلات تحصیلی، اجتماعی و رفتاری در سال‌های آینده به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد

علت دقیق اختلال کنترل تکانه در کودکان هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و زیستی می‌تواند در بروز این اختلال نقش داشته باشد. از دیدگاه کنترل تکانه در روانشناسی، این عوامل ممکن است به‌صورت هم‌زمان بر توانایی در مدیریت و تنظیم هیجانات کودکان و رفتارهای تکانشی تأثیر بگذارند.

1. عوامل ژنتیکی

سابقه خانوادگی اختلالات روانی می‌تواند احتمال ابتلای کودک به مشکلات کنترل تکانه را افزایش دهد. برخی کودکان به دلیل زمینه‌های ژنتیکی، آمادگی بیشتری برای بروز این اختلال دارند.

2. عوامل محیطی

قرار گرفتن در معرض شرایط نامطلوب مانند خشونت، سوءاستفاده، وضعیت نامساعد اقتصادی-اجتماعی خانواده، نبود ساختار قانونمند در خانه و مدرسه، حضور در محیط ناامن، داشتن دوستان خلافکار یا استرس‌های شدید می‌تواند زمینه‌ساز تکانشگری کودکان شود. کودکانی که در محیط‌های ناپایدار یا آسیب‌زا رشد می‌کنند، ممکن است برای مقابله با فشارهای روانی، الگوهای رفتاری ناسازگار را در پیش بگیرند.

3. عوامل زیستی موثر بر اختلال کنترل تکانه در کودکان

برخی تغییرات عصب‌شناختی، مانند عدم تعادل در مواد شیمیایی مغز یا انتقال‌دهنده‌های عصبی، می‌توانند در ایجاد این اختلال نقش داشته باشند. این تغییرات ممکن است توانایی مغز را در تنظیم تکانه‌ها، هیجان‌ها و تصمیم‌گیری‌های منطقی کاهش دهند.

4. تجارب دردناک کودک

کودک‌آزاری، سوءاستفاده یا تجربه رویدادهای تلخ می‌تواند زمینه‌ساز اختلال کنترل تکانه در کودکان و دشواری در کنترل هیجانات شود.

5. عوامل عصب شناختی

اختلال در عملکرد مغز و کاهش سروتونین، توانایی کنترل تکانه را کاهش می‌دهد و در برخی از این موارد درمان دارویی اختلال کنترل تکانه با تشخیص پزشک ضروری است.

6. نابهنجاری‌های مغزی و اختلال کنترل تکانه در کودکان

آسیب یا اختلال در نواحی پیشانی و پیش‌پیشانی مغز، که در کنترل تکانه در روانشناسی نقش مهمی دارند، احتمال بروز رفتارهای تکانشی را افزایش می‌دهد.

7. عوامل روانی-اجتماعی

محیط خانوادگی نامناسب، استرس‌های مداوم و روابط اجتماعی ناسالم از مهم‌ترین عوامل تشدید اختلالات کنترل تکانه هستند و با مداخلات تخصصی و تمرینات کنترل تکانه می‌توان شدت آن‌ها را کاهش داد.

انواع اختلال کنترل تکانه

اختلال کنترل تکانه در کودکان و بزرگسالان ممکن است به شکل‌های مختلفی ظاهر شود. در ادامه مهم‌ترین انواع این اختلال را بررسی می‌کنیم:

1. قماربازی بیمارگونه

قماربازی بیمارگون یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع اختلالات کنترل تکانه است که در آن فرد نمی‌تواند میل شدید خود به قمار را کنترل کند. این رفتار به‌تدریج مشکلات مالی، خانوادگی، شغلی و اجتماعی ایجاد می‌کند و فرد با وجود پیامدهای منفی، همچنان به قمار ادامه می‌دهد.

افراد مبتلا معمولاً برای تجربه هیجان بیشتر، مبالغ بالاتری شرط‌بندی می‌کنند، در ترک قمار ناموفق هستند، برای جبران باخت‌ها دوباره قمار می‌کنند و گاهی برای پنهان کردن بدهی‌ها یا تأمین هزینه قمار به دروغ‌گویی یا رفتارهای غیرقانونی روی می‌آورند. این افراد اغلب از اضطراب، افسردگی و مشکلات عاطفی نیز رنج می‌برند که می‌تواند وضعیت آن‌ها را پیچیده‌تر کند.

2. آتش‌افروزی بیمارگونه یا پیرومانیا

پیرومانیا اختلالی نادر است که بیشتر در مردان دیده می‌شود. شخص مبتلا میل شدید و مهارناپذیری به روشن کردن آتش دارد و از این کار احساس لذت و آرامش می‌کند. فرد نه برای کسب منفعت مالی یا اهداف خاص، بلکه به دلیل احساس هیجان و رضایتی که از این کار به دست می‌آورد، اقدام به آتش‌افروزی می‌کند.

3. دزدی بیمارگونه یا کلپتومانیا

در این نوع از اختلال کنترل تکانه در کودکان و بزرگسالان، شخص میل شدیدی به دزدیدن اشیا دارد. فرد مبتلا به این اختلال به چیزی که می‌دزدد نیازی ندارد یا قصد کسب منفعت مالی از آن‌ها را ندارد بلکه از اضطراب ناشی از دزدی لذت می‎برد. این رفتار ممکن است مشکلات اجتماعی و حتی قانونی ایجاد کند.

4. اختلال انفجاری متناوب (IED)

اختلال انفجاری متناوب یکی از اختلالات کنترل تکانه است که با دوره‌های ناگهانی خشم شدید و غیرقابل‌کنترل شناخته می‌شود. این حملات معمولاً حدود ۳۰ دقیقه یا بیشتر طول می‌کشند و ممکن است با پرخاشگری کلامی یا جسمی، تهدید، پرتاب اشیا یا حتی آسیب رساندن به دیگران همراه باشند. پس از پایان حمله عصبی، فرد اغلب احساس پشیمانی، شرمندگی و گناه می‌کند و متوجه می‌شود که هنگام بروز خشم، کنترلی بر رفتار خود نداشته است. این اختلال در صورت درمان نشدن می‌تواند پیامدهای جدی مانند مشکلات و اتهامات قانونی، احساس گناه و شرمندگی، آسیب جسمی به خود یا دیگران و خسارت‌های مالی را به دنبال داشته باشد.

5. اختلال لجبازی- اختلال نافرمانی مقابله ای (ODD)

کودکی که قبل از فکر کردن عمل می‌کند، همیشه بدرفتار نیست؛ گاهی این رفتارها نشانه یکی از اختلالات کنترل تکانه است و به ارزیابی تخصصی نیاز دارد

تحریک‌پذیری و عصبانیت مداوم، رفتارهای مجادله‌آمیز و سرکشی، طغیان شدید خشم، کینه‌توزی و حساسیت بیش‌ازحد از علائم اختلال نافرمانی مقابله‌ای در کودکان و نوجوانان هستند. برخلاف نافرمانی‌های طبیعی دوران رشد، شدت و تداوم این رفتارها بیشتر است و کنترل آن‌ها برای والدین دشوارتر خواهد بود. اگر این علائم بیش از ۶ ماه ادامه داشته باشند و بر روابط خانوادگی، عملکرد تحصیلی یا تعاملات اجتماعی کودک تأثیر منفی بگذارند، لازم است کودک توسط متخصص یا روانشناس کودک ارزیابی و درمان شود.

6. اختلال سلوک (CD)

نوعی اختلال روان‌شناختی است که با الگوی مداوم نقض حقوق دیگران و بی‌توجهی به قوانین و هنجارهای اجتماعی شناخته می‌شود. کودکان مبتلا ممکن است رفتارهایی مانند پرخاشگری، خشونت، آزار حیوانات، تخریب اموال، سرقت، فرار از مدرسه یا سایر رفتارهای قانون‌شکنانه از خود نشان دهند. این افراد اغلب درگیری‌های مکرر با دیگران دارند و در بسیاری از موارد نسبت به رفتارهای خود احساس پشیمانی نمی‌کنند. این اختلال ممکن است با اختلال کنترل تکانه در کودکان همپوشانی داشته باشد و نیازمند ارزیابی و درمان تخصصی است.

7. اختلال شخصیت ضد اجتماعی (APD)

اختلال شخصیت ضداجتماعی (APD) نوعی اختلال روانی است که معمولاً در بزرگسالی تشخیص داده می‌شود، اما نشانه‌های آن اغلب از دوران کودکی یا نوجوانی و به‌صورت اختلال رفتاری آغاز می‌شود. افراد مبتلا به این اختلال، به‌طور مداوم حقوق دیگران و هنجارهای اجتماعی را نادیده می‌گیرند و نسبت به پیامدهای رفتارهای خود بی‌تفاوت هستند. این اختلال می‌تواند با رفتارهای پرخاشگرانه، فریبکاری و نقض قوانین همراه باشد و در برخی موارد با اختلالات کنترل تکانه همپوشانی داشته باشد.

سایر انواع اختلال کنترل تکانه

اختلال استرس پس از سانحه (PTSD): این اختلال پس از تجربه رویدادهای آسیب‌زا مانند سوءاستفاده، خشونت یا از دست دادن عزیزان ایجاد می‌شود و می‌تواند با تحریک‌پذیری، پرخاشگری و افزایش خطر آسیب به خود یا دیگران همراه باشد.

اختلال نامنظمی خلقی اخلال‌گرانه (DMDD): این اختلال با طغیان‌های مکرر خشم، تحریک‌پذیری شدید و خلق منفی پایدار شناخته می‌شود و در بسیاری از کودکان، افسردگی به‌جای غمگینی با پرخاشگری و عصبانیت بروز می‌کند.

تریکوتیلومانیا (Trichotillomania): در این اختلال، کودک به‌طور مکرر موهای خود را می‌کند. این رفتار می‌تواند باعث ریزش قابل‌توجه مو و در نتیجه کاهش اعتمادبه‌نفس و مشکلات اجتماعی شود.

هر یک از انواع اختلال کنترل تکانه در کودکان چالش‌های منحصربه‌فردی ایجاد می‌کنند و برای مدیریت مؤثر آن‌ها، لازم است برنامه درمانی متناسب با نیازها و شرایط هر کودک طراحی شود.

روش‌های درمان اختلال کنترل تکانه

درمان اختلال کنترل تکانه تنها به مصرف دارو محدود نمی‌شود؛ آموزش مهارت‌های خودکنترلی، حمایت خانواده، همکاری مدرسه و روان‌درمانی، مؤثرترین راهکارهای درمانی هستند

درمان اختلال کنترل تکانه در کودکان معمولاً نیازمند رویکرد جامع و چندجانبه است. در این رویکرد اغلب روان‌درمانی در وهله اول قرار می گیرد و در وهله بعد با توجه به تشخیص اصلی و اختلالات همراه  در صورت امکان از دارودرمانی استفاده می گردد. در ادامه روند در صورت نیاز و همکاری والدین، معلمان و متخصصان سلامت روان در کنار یکدیگر به کودک کمک می‌کنند تا رفتارهای تکانشی خود را بهتر مدیریت کند.

1. روان‌درمانی برای اختلال کنترل تکانه

در میان روش‌های درمانی، درمان شناختی-رفتاری (CBT) یکی از مؤثرترین شیوه‌ها برای کمک به درمان تکانشگری کودکان محسوب می‌شود. در این روش، کودک یاد می‌گیرد افکار و الگوهای رفتاری منفی خود را شناسایی کرده و آن‌ها را با رفتارهای سالم‌تر جایگزین کند. همچنین، درمانگر مهارت‌هایی مانند کنترل هیجانات، حل مسئله و راهکارهای مقابله با موقعیت‌های دشوار را به کودک آموزش می‌دهد تا بتواند تکانه‌های خود را بهتر مدیریت کند.

2. درمان دارویی اختلال کنترل تکانه در کودکان

توجه به این نکته ضرورری است که داروی اختصاصی برای همه اختلالات کنترل تکانه وجود ندارد و تجویز دارو به تشخیص اصلی و اختلالات همراه بستگی دارد. در برخی موارد، پزشک ممکن است برای کنترل علائم این اختلال، دارو تجویز کند. درمان دارویی اختلال کنترل تکانه می‌تواند شامل داروهایی مانند داروهای ضدافسردگی، تثبیت‌کننده‌های خلق یا داروهای ضدروان‌پریشی باشد. این داروها با کمک به تنظیم مواد شیمیایی مغز، می‌توانند شدت رفتارهای تکانشی را کاهش دهند.

با این حال، انتخاب نوع دارو و تعیین دوز مناسب باید حتماً توسط پزشک متخصص انجام شود. در این تصمیم‌گیری، عواملی مانند عوارض احتمالی دارو، وضعیت جسمی و روانی کودک و نیازهای درمانی او به‌دقت بررسی می‌شوند تا بهترین نتیجه حاصل شود.

3. حمایت والدین و محیط آموزشی

والدین و معلمان نقش بسیار مهمی در مدیریت و بهبود اختلال کنترل تکانه در کودکان دارند. ایجاد برنامه‌ای منظم، تعیین قوانین شفاف و استفاده از تشویق و تقویت رفتارهای مثبت، به کودک کمک می‌کند مهارت بیشتری در کنترل رفتارهای تکانشی خود به دست آورد. همچنین، آموزش و به‌کارگیری تمرینات کنترل تکانه در خانه و مدرسه می‌تواند توانایی کودک را در مدیریت هیجانات و تصمیم‌گیری‌های آگاهانه تقویت کند.

عوارض و پیامدهای اختلال کنترل تکانه در کودکان

پیامدهای منفی اختلال کنترل تکانه چیست و چه عوارضی برای کودک و نوجوان دارد؟ اختلال کنترل تکانه در کودکان و بزرگسالان در صورت تشخیص ندادن و درمان به‌موقع، می‌تواند پیامدهای جدی در جنبه‌های مختلف زندگی ایجاد کند. مهم‌ترین عوارض اختلالات کنترل تکانه عبارت‌اند از:

• مشکلات سلامت روان: اضطراب، افسردگی، احساس گناه و در موارد شدید، افکار یا اقدام به خودکشی.
• آسیب به روابط اجتماعی: ایجاد تنش در خانواده، طلاق، از دست دادن خانواده و دوستان.
• مشکلات مالی و حقوقی: افزایش بدهی، ورشکستگی، جریمه، مشکلات قضایی یا حتی زندان.
• افت تحصیلی یا شغلی: کاهش عملکرد، از دست دادن شغل یا تعلیق و اخراج از مدرسه.
• آسیب‌های جسمی: افزایش احتمال درگیری، تصادف یا صدمه به خود و دیگران.
• خطر سوءمصرف مواد: گرایش به مصرف الکل یا مواد مخدر برای کاهش فشارهای روانی یا فرار از احساسات منفی.

توصیه‌های کاربردی برای مدیریت اختلال کنترل تکانه

والدین با ایجاد قوانین روشن، استفاده از تمرینات کنترل تکانه و تشویق رفتارهای مثبت، نقش مهمی در تقویت خودکنترلی و کاهش رفتارهای تکانشی کودک دارند

مدیریت و درمان اختلال کنترل تکانه در کودکان نیازمند همکاری و هماهنگی والدین، معلمان و متخصصان سلامت روان است. به‌کارگیری راهکارهای مناسب و تمرینات کنترل تکانه می‌تواند به کودک کمک کند تا رفتارهای تکانشی خود را بهتر مدیریت کرده و مهارت‌های خودکنترلی را تقویت کند. در ادامه به چند توصیه کاربردی اشاره می‌کنیم:

انتظارات و قوانین را به‌وضوح مشخص کنید: به کودک توضیح دهید چه رفتارهایی قابل‌قبول هستند و در صورت رعایت نکردن قوانین چه پیامدهایی در انتظار او خواهد بود. ثبات در اجرای قوانین به کودک کمک می‌کند مرزهای رفتاری را بهتر درک کند.

از تقویت مثبت استفاده کنید: رفتارهای مناسب کودک را تشویق و پاداش دهید. این کار باعث می‌شود کودک انگیزه بیشتری برای تکرار رفتارهای مطلوب داشته باشد.

مهارت‌های حل مسئله را آموزش دهید: برای کنترل تکانشگری کودکان به آن‌ها یاد دهید در موقعیت‌های دشوار چگونه فکر کنند، گزینه‌های مختلف را بررسی کنند و پیش از اقدام، پیامدهای رفتار خود را بسنجد.

ثبات و نظم را حفظ کنید: داشتن قوانین، برنامه‌های روزانه و واکنش‌های ثابت، احساس امنیت و پیش‌بینی‌پذیری را در کودک افزایش می‌دهد و به کاهش رفتارهای تکانشی کمک می‌کند.

از متخصصان کمک بگیرید: اگر رفتارهای تکانشی کودک ادامه پیدا کرد یا شدت یافت، از روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک کمک بگیرید. مداخله تخصصی می‌تواند با ارائه راهکارهای علمی و برنامه درمانی مناسب، روند بهبود کودک را تسریع کند.

سوالات متداول در خصوص اختلال کنترل تکانه در کودکان

در پایان این مطلب از وبلاگ مامانی نو، به چند سوال پرتکرار دربارۀ اختلال کنترل تکانه در کودکان پاسخ می‌دهیم:

اختلال کنترل تکانه چیست و چه تفاوتی با رفتارهای عادی دارد؟

اختلال کنترل تکانه در روانشناسی شرایطی است که فرد با اینکه از پیامدهای رفتار خود آگاه است، نمی‌تواند در برابر وسوسۀ رفتارهای مخرب خود مقاومت کند. تفاوت رفتارهای این کودکان با رفتارهای عادی در تکرار، شدت و عواقب وخیمی است که در زندگی فرد ایجاد می‌کند.

آیا اختلالاتی مانند ADHD یا اختلال دوقطبی از انواع اختلالات کنترل تکانه محسوب می شوند؟

خیر، اگر چه بسیاری از اختلالات مانند ADHD یا اختلال دوقطبی می‌توانند با تکانشگری همراه باشند، اما جزو اختلالات کنترل تکانه محسوب نمی‌شوند.

آیا اختلال کنترل تکانه فقط شامل قمار و دزدی می‌شود؟

خیر. اختلال کنترل تکانه انواع بسیار زیادی دارد مثلا لجبازی و نافرمانی مقابله‌ای، اختلال سلوک یا آتش‌افروزی نیز نوعی اختلال تکانه‌ای هستند.

مهمترین فاکتور هشدار اختلال کنترل تکانه چیست؟

چرخۀ تنش پیش از عمل- حس آرامش یا لذت حین عمل- پشیمانی شدید پس از عمل مهم‌ترین علائم اختلال کنترل تکانه است. در صورت مشاهده مکرر الگو حتماً باید با متخصص مراجعه کرد.

آیا اختلال کنترل تکانه درمان دارد؟

بله روان‌درمانی شناختی- رفتاری، دارودرمانی و حمایت خانواده می‌تواند به درمان اختلال کنترل تکانه کمک کند.

عوامل محیطی موثر در ایجاد اختلالات کنترل تکانه کدامند؟

وضعیت اقتصادی و اجتماعی نابسامان خانواده، مواجهه با خشونت، نبود ساختار قانون‌مند در مدرسه و خانواده، معاشرت با دوستان و اطرافیان منحرف و خلافکار . کودک‌آزاری عواملی محیطی هستند که می‌توانند سبب تکانشگری کودکان شوند.

آیا اختلال کنترل تکانه در کودکان هم رایج است؟

بله، ناهنجاری‌هایی مثل اختلال سلوک یا اختلال نافرمانی مقابله‌ای از انواع اختلال کنترل تکانه در کودکان و نوجوانان هستند که باید به‌موقع شناسایی و درمان شوند.

منبع: understood

دوره بدون فریاد