عوارض تشنج در کودکان چیست؟ بررسی خطرات و پیامدها

عوارض تشنج در کودکان معمولاً مشکلاتی مثل خواب‌آلودگی و گیجی موقت، ضعف عضلانی، سردرد، آسیب‌های جسمی، کمبود تمرکز و یادگیری و در موارد شدیدتر، اختلالات عصبی یا رفتاری هستند. البته این‌طور نیست که هر کودکی بعد از تشنج دچار چنین مشکلاتی شود؛ بسیاری از کودکان پس از یک حمله به‌طور کامل بهبود پیدا می‌کنند. با این حال، طبیعی است که بعد از دیدن تشنج فرزندتان نگران شوید و از خودتان بپرسید آیا این حمله اثری ماندگار بر سلامت او گذاشته است یا نه. عوارض بعد از تشنج در کودکان به عواملی مثل علت، نوع و مدت تشنج بستگی دارد و شناخت تفاوت علائم موقتی با عوارض جدی‌تر می‌تواند به والدین کمک کند تا در زمان مناسب برای بررسی و درمان کودک اقدام کنند. در این مطلب از وبلاگ مامانی نو، با نظارت خانم کوثر یاوری، روانشناس کودک، می‌بینیم که عوارض تشنج در کودکان چیست و چطور می‌توان با آن‌ها برخورد کرد.

عوارض تشنج در کودکان چیست؟

وقتی کودک دچار تشنج می‌شود، طبیعی است که اولین نگرانی پدر و مادر این باشد که نکند این تشنج عوارضی داشته باشد. تشنج گاهی با آسیب‌های جسمی مثل زمین خوردن، برخورد با وسایل اطراف یا آسیب به زبان و داخل دهان همراه می‌شود؛ به همین دلیل، مراقبت از کودک در زمان تشنج اهمیت زیادی دارد. بعد از تمام شدن حمله نیز ممکن است کودک برای مدتی گیج، خواب‌آلود، خسته یا دچار سردرد باشد. این حالت‌ها که به آن مرحله پس از تشنج می‌گوییم، به‌خصوص در اولین تشنج در کودکان ممکن است برای خانواده نگران‌کننده باشد. تشنج همچنین ممکن است روی حال روحی و عملکرد کودک اثر بگذارد و باعث اضطراب، ترس از تکرار حمله، تغییرات خلقی، کاهش تمرکز، اختلال حافظه یا دشواری در یادگیری شود. تغییر الگوی خواب و خواب‌آلودگی روزانه نیز می‌تواند فعالیت‌های معمول کودک را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، عوارض تشنج در کودکان فقط به زمان حمله محدود نمی‌شود و بسته به علت و نوع تشنج در هر کودک متفاوت است. پیش از بررسی عوارض تشنج در کودکان شاید بهتر باشد نگاهی به علت تشنج در کودکان داشته باشید.

1. بیهوشی و از دست دادن هوشیاری از عوارض تشنج در کودکان

یکی از چیزهایی که ممکن است هنگام تشنج می‌تواند والدین را به‌شدت بترساند، بیهوش شدن کودک است. در بعضی انواع تشنج، کودک ممکن است برای چند ثانیه تا چند دقیقه هوشیاری خود را از دست بدهد و نتواند به صدا زدن یا محرک‌های اطراف پاسخ دهد. در این حالت، کنترل کودک روی حرکات بدنش هم کاهش پیدا می‌کند.

2. افزایش ضربان قلب

بالا رفتن ضربان قلب هم یکی از عوارض تشنج کودکان است. در زمان حمله، فعالیت غیرطبیعی مغز می‌تواند سیستم عصبی خودکار را تحریک کند و باعث شود قلب سریع‌تر از حالت معمول بتپد. به همین دلیل، ممکن است والدین متوجه تند شدن ضربان قلب یا تغییرات دیگری در وضعیت کودک شوند. این تغییر معمولاً بخشی از واکنش طبیعی بدن به شرایط استرس‌زا در هنگام تشنج است. تپش قلب ممکن است کودک را دچار اضطراب و ناراحتی کند و حتی، در صورتی که کودک مشکل قلبی زمینه‌ای داشته باشد، ممکن است خطرناک باشد.

3. توهم از عوارض تشنج در کودکان

از عوارض نادر تشنج در کودکان می توان گفت که گاهی کودک بعد از تشنج برای مدتی دچار تغییر در هوشیاری و درک محیط اطراف می‌شود. ممکن است چیزهایی را ببیند یا بشنود که واقعاً وجود ندارند یا برای مدتی نتواند اتفاقات اطرافش را به‌درستی درک کند. توهم معمولاً به فعالیت غیرطبیعی بخش‌هایی از مغز یا تغییر موقت عملکرد مغز پس از حمله مربوط می‌شوند. بنابراین، در بررسی عوارض بعد از تشنج در کودکان باید به تغییرات رفتاری و ادراکی کودک هم توجه کرد. اگر کودک بعد از تشنج همچنان دچار توهم، گیجی شدید یا اختلال در تشخیص محیط اطراف باشد، ارزیابی پزشکی ضرورت دارد.

4. عوارض حرکتی

کاهش توانایی حرکتی هم یکی دیگر از عوارض تشنج در کودکان است. خستگی عضلات و تغییر موقت عملکرد سیستم عصبی می‌تواند باعث ضعف یا اسپاسم عضلانی، لرزش یا کاهش هماهنگی حرکات شود. در نتیجه، کودک ممکن است هنگام راه رفتن، نگه داشتن وسایل یا انجام کارهایی که به دقت حرکتی نیاز دارند، کمی مشکل داشته باشد. این تغییرات معمولاً موقتی هستند، اما اگر ضعف حرکتی شدید باشد، ادامه پیدا کند یا فقط یک سمت بدن کودک را درگیر کند، بهتر است سریع‌تر توسط پزشک ارزیابی شود.

5. عوارض تشنج بر مغز کودک

یکی از نگرانی‌های طبیعی والدین بعد از تشنج این است که نکند این حمله به مغز کودک آسیب زده باشد. تشنج، به‌ویژه اگر شدید یا مکرر باشد، می‌تواند روی عملکرد مغز اثر بگذارد و در بعضی موارد مشکلات شناختی یا رفتاری ایجاد کند. مثلاً اختلال حافظه یکی از عوارض تشنج کودکان است و توجه، تمرکز و یادگیری کودک ممکن است دچار مشکل شود. بعضی بچه‌ها هم ممکن است بر اثر تشنج‌های مکرر دچار اختلالات روانی و عاطفی مثل افسردگی و اضطراب شوند. البته عوارض تشنج در همه بچه‌ها یکسان نیست و شدت و نوع تشنج، علت آن و وضعیت کلی کودک در میزان عوارض نقش دارند.

6. عوارض تشنج در کودکان دارای آسیب مغزی

تشنج در کودکی که سابقه آسیب مغزی دارد می‌تواند روند بهبودی را پیچیده‌تر کند و با مشکلات حرکتی و شناختی همراه باشد. کودک ممکن است به دلیل ضعف عضلانی و اختلال تعادل، بیشتر در معرض خطر سقوط و آسیب‌های جسمی قرار بگیرد. اضطراب و افسردگی هم از دیگر پیامدهای احتمالی هستند که می‌توانند کیفیت زندگی و روند بهبودی کودک را تحت تأثیر قرار دهند.

7. عوارض تشنج در خواب

یکی ار اصلی‌ترین عوارض تشنج در کودکان اختلال خواب است. تشنج شبانه خواب کودک را به هم بزند و باعث بیدار شدن ناگهانی، خواب ناآرام یا خستگی و خواب‌آلودگی در طول روز شود. اگر حمله شبانه تکرار شود، کمبود خواب می‌تواند روی حال عمومی، تمرکز و فعالیت‌های روزانه کودک هم اثر بگذارد. از طرف دیگر، هنگام تشنج در خواب احتمال دارد کودک به تخت یا وسایل اطراف برخورد کند و دچار آسیب‌هایی مثل کبودی یا زخم شود. ترس والدین از اینکه دوباره نیمه‌شب با تشنج کودک روبه‌رو شوند نیز می‌تواند اضطراب زیادی ایجاد کند. این نگرانی‌ها را نباید نادیده گرفت؛ به‌خصوص اگر کودک چند بار دچار تشنج شبانه شود. در چنین شرایطی، بررسی علت حمله و کنترل آن می‌تواند به کاهش عوارض بعد از تشنج در کودکان و بهبود کیفیت خواب کودک و خانواده کمک کند.

8. عوارض تشنج ناشی از تب در کودکان

یکی از شایع‌ترین علت‌های تشنج کودکان تب است که از 6 ماهگی تا 5 سالگی شایع‌تر است. تب ممکن است سبب تشنج در کودکان بالای پنج سال هم بشود اما احتمال آن کمتر است. خبر خوب برای والدین این است که بیشتر تشنج‌های تب‌دار عارضه ماندگاری ایجاد نمی‌کنند. عوارض تشنج در کودکان بر اثر تب، به‌ویژه در تشنج تب‌دار ساده، معمولاً شامل آسیب مغزی، ناتوانی ذهنی یا مشکلات یادگیری نمی‌شود و به‌تنهایی نشانه وجود اختلال جدی‌تر نیست. تشنج تب‌دار ساده اغلب خودبه‌خود برطرف می‌شود و کودک به درمان خاصی برای خود تشنج نیاز ندارد. با این حال، بهتر است بعد از چنین حمله‌ای کودک توسط پزشک بررسی شود تا علت تب مشخص شود و والدین درباره مراقبت از کودک و کنترل تب راهنمایی بگیرند.

9. عوارض تشنج نوزاد

تشنج در کودکان زیر دو سال می‌تواند برای والدین بسیار نگران‌کننده باشد، به‌خصوص که تشنج در نوزادان ممکن است با آسیب مغزی یا مشکلات رشد عصبی مرتبط باشد. در بعضی نوزادان، این مشکلات زمینه‌ای ممکن است بعدها به عوارضی مثل فلج مغزی، ناتوانی ذهنی یا سایر اختلالات عصبی منجر شوند.

عوارض شایع و موقتی تشنج در کودکان کدامند؟

بیشتر کودکان بعد از تشنج به‌طور کامل بهبود پیدا می‌کنند و دچار آسیب ماندگار نمی‌شوند. با این حال، بعضی عوارض بعد از تشنج در کودکان ممکن است برای مدتی باقی بمانند. نوع و شدت این علائم تا حد زیادی به نوع تشنج و مدت زمان آن بستگی دارد. عوارض شایع و موقتی تشنج کودکان عبارت‌اند از:

• خواب‌آلودگی: کودک ممکن است بعد از تشنج خسته باشد و به استراحت و خواب بیشتری نیاز داشته باشد.
• گیجی و سردرگمی: ممکن است کودک برای چند دقیقه نتواند محیط اطراف یا اتفاقی را که افتاده به‌خوبی درک کند.
• سردرد: به‌خصوص بعد از تشنج‌های طولانی، ممکن است کودک از درد یا احساس فشار در سر شکایت داشته باشد.
• ضعف موقت عضلات: گاهی کودک برای مدتی دچار ضعف یا کاهش توانایی حرکت در یک یا چند عضله می‌شود.

این علائم معمولاً با گذشت زمان برطرف می‌شوند، اما اگر شدید باشند یا مدت زیادی ادامه پیدا کنند، بهتر است کودک توسط پزشک بررسی شود.

عوارض کمتر شایع و شدید تشنج در کودکان چیست؟

طبیعی است که بعد از دیدن تشنج کودک، نگرانی درباره عوارض احتمالی آن به سراغتان بیاید. خبر خوب این است که بیشتر کودکان بعد از تشنج بهبود پیدا می‌کنند و عارضه ماندگاری برایشان ایجاد نمی‌شود. با این حال، اگر تشنج خیلی طولانی باشد یا بارها تکرار شود، ممکن است به مشکلات جدی‌تری مثل این‌ها منجر شود:

• آسیب مغزی: تشنج‌های بسیار طولانی و شدید، در بعضی شرایط می‌توانند به عملکرد مغز آسیب برسانند.
• مشکل در یادگیری و تمرکز: بعضی کودکانی که تشنج‌های مکرر دارند، ممکن است در تمرکز، حافظه یا یادگیری با مشکل روبه‌رو شوند.
• تغییرات رفتاری و روحی: اضطراب، تحریک‌پذیری یا تغییرات خلقی هم ممکن است بعد از تشنج در برخی کودکان دیده شود.

عوارض تشنج ناشی از تب در کودکان چیست؟

بیشتر تشنج‌های تب‌دار عارضه ماندگاری برای کودک ایجاد نمی‌کنند. عوارض تشنج بعد از تب در کودکان، به‌ویژه در تشنج تب‌دار ساده، معمولاً شامل آسیب مغزی، ناتوانی ذهنی یا مشکلات یادگیری نمی‌شود و این حمله به‌تنهایی نشانه وجود بیماری جدی‌تری نیست. این نوع تشنج‌ها اغلب کوتاه‌مدت هستند و خودبه‌خود برطرف می‌شوند؛ با این حال، بهتر است کودک را نزد پزشک ببرید تا علت تب مشخص شده و وضعیت عمومی او ارزیابی شود.؛

آیا می‌توان عوارض تشنج در کودکان را کاهش داد؟

نگرانی از تکرار تشنج و عوارض آن کاملاً طبیعی است، اما با پیگیری منظم و رعایت توصیه‌های پزشک می‌توان احتمال بروز حملات بعدی و برخی عوارض را کاهش داد. برای جلوگیری از تشنج در کودکان و کمک به کنترل بهتر شرایط، این نکات اهمیت دارند:

• اگر کودک داروی ضدتشنج مصرف می‌کند، دارو باید دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شود و نباید بدون مشورت، دوز آن تغییر کند یا مصرفش متوقف شود.
• خواب کافی، تغذیه متعادل و فعالیت بدنی متناسب، به کاهش عوارض تشنج در کودکان کمک می‌کنند.
• از عوامل محرک تشنج مانند استرس و کم‌خوابی، تب تا حد امکان پیشگیری کنید.
• حمایت عاطفی و روانی و در صورت نیاز مشاوره تخصصی را جدی بگیرید
• زمان و شرایط تشنج‌ها را برای کمک به پزشک در ارزیابی و درمان کودک ثبت کنید.
  

جلوگیری از تشنج و عوارض تشنج در کودکان

همه تشنج‌ها قابل پیشگیری نیستند و گاهی حتی با وجود مراقبت‌های لازم، ممکن است حمله دوباره اتفاق بیفتد. با این حال، اگر کودک سابقه تشنج دارد، رعایت چند نکته ساده می‌تواند به کاهش احتمال حمله و عوارض تشنج در کودکان کمک کند:

• درمان به‌موقع عفونت‌ها: مراجعه سریع به پزشک برای درمان عفونت، به‌خصوص عفونت گوش، گلو یا دستگاه ادراری، خطر تشنج کودک را کاهش می‌دهد.
• مصرف منظم داروها: رعایت دقیق دوز و مصرف داروهای ضد تشنج اهمیت زیادی در پیشگیری از حملات دارد.
• کنترل تب: تب بالا یکی از محرک‌های مهم تشنج است، در این مواقع با استفاده به‌موقع از داروهای تب‌بر، تب کودک را پایین بیاورید.
• تغذیه و مراقبت عمومی: تغذیه متعادل، مصرف مایعات کافی، حفظ سطح قند خون و الکترولیت‌ها نقش مهمی در پیشگیری از تشنج در کودکان دارند.
• خواب کافی و منظم: کم‌خوابی و خستگی می‌توانند در بعضی کودکان محرک تشنج باشند؛ بنابراین داشتن یک برنامه خواب منظم اهمیت دارد.
• محافظت از سر کودک: استفاده از تجهیزات ایمنی هنگام دوچرخه‌سواری و ورزش و توجه به ایمنی محیط خانه و مدرسه می‌تواند خطر آسیب‌های سر را کمتر کند.
  

مراقبت‌های بعد از تشنج در کودکان و نوزادان

دیدن تشنج کودک می‌تواند برای هر پدر و مادری ترسناک باشد، اما حفظ آرامش و انجام چند اقدام ساده می‌تواند از آسیب بیشتر جلوگیری کند. برای کاهش عوارض بعد از تشنج در کودکان این اقدامات ضروری است:

• کودک را به پهلو بخوابانید تا راه تنفس او باز بماند و اگر وسیله خطرناک یا سختی در اطرافش وجود دارد، آن را دور کنید. لباس‌های تنگ، به‌خصوص اطراف گردن، را نیز آزاد کنید و اگر کودک عینک دارد، آن را بردارید.
• در زمان تشنج چیزی داخل دهان کودک نگذارید و سعی نکنید فک او را با زور باز کنید؛ این کار می‌تواند باعث آسیب به دهان یا دندان و حتی خفگی شود.
• بعد از پایان حمله، وضعیت تنفس و هوشیاری کودک را بررسی کنید. اگر تشنج بیشتر از ۵ دقیقه طول کشید، دوباره تکرار شد، کودک به هوش نیامد یا تنفس طبیعی نداشت، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

این مراقبت‌ها به‌خصوص هنگام اولین تشنج در کودکان اهمیت بیشتری دارند؛ زیرا والدین هنوز با نحوه برخورد با حمله آشنا نیستند.

سوالات متداول در خصوص عوارض تشنج در کودکان

در این مطلب از وبلاگ مامانی نو دیدیم که عوارض تشنج در کودکان چیست و چطور می‌توان از آن پیشگیری کرد یا درمانش کرد. در پایان به چند پرسش پرتکرار دیگر دربارۀ عوارض تشنج کودکان پاسخ می‌دهیم:

تشنج چیست؟

تشنج به دلیل افزایش ناگهانی و غیرطبیعی فعالیت الکتریکی مغز ایجاد می‌شود و می‌تواند باعث تغییراتی در هوشیاری، رفتار یا حرکات بدن شود. بیماری‌های مغزی و عصبی، عوامل ژنتیکی، برخی داروها و عوامل دیگر می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند. تشخیص علت تشنج و کنترل آن باید توسط پزشک انجام شود.

مهمترین عوارض تشنج در کودکان چیست؟

بیشتر تشنج‌ها عارضه ماندگاری ایجاد نمی‌کنند، اما تشنج‌های طولانی یا مکرر در برخی کودکان می‌توانند با آسیب مغزی، مشکلات یادگیری و تمرکز، تغییرات رفتاری یا اختلالات رشد عصبی همراه باشند. نوع و شدت عوارض تشنج در کودکان به علت، مدت و نوع تشنج بستگی دارد.

آیا عوارض تشنج در همه افراد مشابه است؟

خیر. عوارض تشنج در همه بیماران یکسان نیست. این عوارض بسته به نوع و علت تشنج، سن، وضعیت عمومی سلامتی، و عوامل ژنتیکی در هر فرد متغیر هستند.

بدترین نوع تشنج در کودکان چیست؟

فقط یک نوع تشنج را نمی‌توان در همه شرایط بدترین نوع دانست؛ زیرا خطر آن به علت، مدت، شدت و شرایط کودک بستگی دارد. بااین‌حال، وضعیت صرعی یکی از مهم‌ترین فوریت‌های پزشکی مرتبط با تشنج است. اگر تشنج ۵ دقیقه یا بیشتر ادامه پیدا کند یا حملات بدون بازگشت هوشیاری کودک تکرار شوند، احتمال وضعیت صرعی مطرح می‌شود و باید فوراً اقدامات اورژانسی انجام شود.

عوارض تشنج بدون تب در کودکان چیست؟

بیشتر تشنج‌های بدون تب در کودکان باعث آسیب جدی یا ماندگار نمی‌شوند و حتی اولین تشنج در کودکان لزوماً به معنی ابتلا به صرع نیست. با این حال، اگر تشنج‌ها تکرار شوند یا طولانی باشند، بسته به علت و نوع تشنج ممکن است خطر مشکلاتی مانند اختلال در یادگیری و تمرکز، مشکلات رفتاری یا آسیب مغزی افزایش پیدا کند. اگر کودک برای اولین دچار تشنج بدون تب شود لازم است تحت بررسی دقیق EEG و MRI قرار بگیرد.

عوارض تشنج کودکی در بزرگسالی چیست؟

عوارض تشنج در کودکان ممکن است تا بزرگسالی ادامه داشته باشد و خود را به شکل اختلال یادگیری، مشکلات شناختی، اضطراب، افسردگی، مشکلات حرکتی یا صرع نشان دهد.

منبع: hopkinsmedicine