اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان: نشانه ها + راه های درمان

علائم اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان یا اختلال ODD

اختلال نافرمانی مقابله‌ جویانه در کودکان و نوجوانان با الگوی رفتاری پایدار و تکرارشونده‌ای شناخته می‌شود که شامل مخالفت با بزرگسالان و رفتارهای منفی است. این علائم می‌توانند روابط کودک با والدین، معلمان و همسالان را تحت تأثیر قرار دهند و معمولاً شامل موارد زیر هستند:

1. رفتارهای نافرمانی و مقابله‌ای

کودک اغلب از انجام خواسته‌های والدین یا معلمان امتناع می‌کند و به شکل آگاهانه با آن‌ها مقابله می‌کند.

2. مشاجره و مخالفت مکرر از علائم اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان

کودک به‌طور مداوم وارد بحث و نزاع با بزرگسالان می‌شود و به راحتی با نظرات دیگران مخالفت می‌کند.

3. ناراحتی و زودرنجی

یکی دیگر از علائم اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان این است که بچه‌های مبتلا به این اختلال نافرمانی مقابله‌جویانه زودرنج و تحریک‌پذیر هستند. آن‌ها به هرگونه انتقاد و سرزنش حساسیت نشان می‌دهند.

4. عصبانیت و کینه‌توزی

توجه داشته باشید که لجبازی و نافرمانی در 18 تا 24 ماهگی یا اوایل نوجوانی شایع و طبیعی است و اختلال محسوب نمی‌شود. همچنین وجود یکی دو مورد از این علائم لزوماً به معنی اختلال نافرمانی مقابله‌ای در کودکان نیست.

کودک ممکن است با کینه‌توزی و رفتارهای آسیب‌رسان، از جمله تخریب اشیا یا اذیت دیگران، واکنش نشان دهد.

5. سرزنش کردن دیگران از علائم اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان

اغلب کودک مسئولیت رفتارهای منفی خود را نمی‌پذیرد و دیگران را مقصر شکست‌ها و مشکلاتش می‌داند.

6. عمدی بودن رفتارهای منفی

بسیاری از اقدامات مقابله‌ای و نافرمانانه با قصد و هدف مشخص انجام می‌شوند تا دیگران را تحریک یا آزار دهند.

7. زیر سوال بردن قوانین

کودک معمولاً قوانین خانه، مدرسه یا دستورهای بزرگ‌ترها را به چالش می‌کشد و مرتب آن‌ها را نادیده می‌گیرد.

کدام کودکان در معرض خطر اختلال ODD هستند؟

برای آنکه بگوییم کودک دچار ODD است، باید دست کم 4 مورد از علائم اختلال نافرمانی مقابله ای به مدت حداقل 6 ماه در او مشاهده شود.

به‌طور کلی بروز اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان پسر شایع‌تر از دختران است. علاوه‌براین، مشکلات زیر هم می‌توانند احتمال بروز اختلال را افزایش دهند:

• کودکان دارای اختلالات خلقی یا اضطرابی
• کودکان دارای اختلال رفتاری
• کودکان با اختلال نقص توجه/بیش فعالی (ADHD)
• کودکان طلاق

درمان اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان

پروتکل درمان نافرمانی مقابله ای در کودکان معمولاً یک روند ترکیبی و طولانی‌مدت است و توسط متخصص سلامت روان با توجه به شدت علائم، سن کودک، سوابق پزشکی و شرایط خانوادگی طراحی می‌شود. گزینه‌های اصلی درمان شامل موارد زیر هستند:

1. درمان اختلال نافرمانی مقابله ای با روان‌درمانی

روان‌درمانی، با کمک تست اختلال نافرمانی مقابله‌ای و به‌ویژه رویکرد شناختی-رفتاری (CBT)، بر تغییر الگوهای فکری و رفتاری منفی کودک تمرکز دارد.

این روش مهارت‌های مهمی از جمله ارتباط مؤثر با دیگران، حل مسئله، مدیریت خشم را در کودک تقویت می‌کند.

2. خانواده درمانی، آموزش والدین برای درمان اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان

در خانواده‌درمانی، تعاملات و الگوهای ارتباطی میان اعضای خانواده بررسی و اصلاح می‌شوند تا محیط حمایتی برای کودک فراهم شود. این جلسات باعث می‌شوند والدین با کمک روانشناس کودک سبک فرزندپروری مثبت و متناسب با نیاز کودک را اجرا کنند.

خانواده درمانی این پیام را به کودک می‌دهد که خانواده پشت اوست و رفتارهایش با حمایت و راهنمایی کنترل می‌شوند.

3. گروه درمانی

در این روش، کودک فرصت پیدا می‌کند در کنار همسالان خود مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی را تمرین کند. علاوه بر یادگیری نحوه برقراری ارتباط مؤثر، او می‌آموزد چگونه در جمع قوانین گروه را رعایت کند، احساساتش را کنترل کند و واکنش‌های منفی خود را مدیریت کند.

4. درمان اختلال نافرمانی مقابله جویانه با دارودرمانی

برای درمان دارویی اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان هیچ داروی خاصی وجود ندارد. بااین‌حال، روان‌پزشکان ممکن است بعضی داروها مثل داروهای ضدافسردگی، داروهای ضدروان‌پریشی، محرک‌ها و تثبیت‌کننده‌های خلق‌وخو را برای کاهش علائم این اختلال تجویز کنند.

این داروها با کاهش علائم اضطراب، بیش‌فعالی، افسردگی و پرخاشگری، که تشدیدکنندۀ ODD هستند، می‌توانند در بهبود کودک مبتلا به ODD موثر باشند.

5. تغییرات در محیط و سبک زندگی برای درمان اختلال نافرمانی مقابله جویانه در کودکان

محیط منظم و قابل پیش‌بینی با قوانین روشن می‌تواند به کاهش رفتارهای نافرمانی کمک کند. کودکان مبتلا به اختلال نافرمانی مقابله ای در محیط‌های پرتنش یا بی‌ثبات، واکنش‌های منفی و مقابله‌ای بیشتری نشان می‌دهند.

شویق کودک به فعالیت‌های سازنده و مثبت مثل ورزش، هنر یا دیگر فعالیت‌های خلاقانه و تفریحی می‌تواند به کاهش اضطراب، تقویت مهارت‌های اجتماعی و بهبود کنترل هیجانات کمک کند. این فعالیت‌ها انرژی کودک را هم به شکل سالم و مفید تخلیه کرده و رفتارهای مقابله‌جویانه را کاهش می‌دهد.

چگونه به کودک مبتلا به اختلال ODD کمک کنیم؟

برای کاهش رفتارهای مقابله‌ای و حمایت از کودکان مبتلا به نافرمانی مقابله جویانه، والدین و معلمان می‌توانند اقدامات مشخص و مؤثری انجام دهند.

کارهایی که معلمان و مربیان می‌توانند انجام دهند

اولیای مدرسه برای مقابله با اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان می‌توانند اقدامات زیر را پیش بگیرند:

• قوانین کلاس را به شکل قابل درک و منظم برای او توضیح دهید و در صورت امکان کمی انعطاف داشته باشید.
• دانش‌آموز را در جایگاهی نزدیک به خود بنشانید تا در صورت بروز نافرمانی، مزاحم دیگران نشود.
• اجازه دهید حین انجام تکالیف کمی استراحت داشته باشد.
• به کودک زمان بیشتری برای انجام تکالیف بدهید.
• بازخورد مثبت را به صورت خصوصی ارائه کنید.

کارهای که والدین می‌توانند در خانه انجام دهند

اجرای این روش‌ها در خانه بخشی از پروتکل درمان نافرمانی مقابله ای در کودکان است و می‌تواند به کاهش شدت رفتارهای مقابله‌ای و بهبود تعاملات کودک در خانه و مدرسه کمک کند.

• هنگام بروز نافرمانی یا تحریک‌پذیری، بحث را متوقف کنید و کمی استراحت دهید تا کودک آرام شود.
• شرایط کودک را به معلمان و اطرافیان اطلاع دهید تا واکنش‌های غیرمنطقی رخ ندهد.
• سبک زندگی سالم داشته باشید تا سطح استرس خود را کاهش دهید.
• قوانین خانه را متناسب با سن و توانایی‌های کودک تنظیم کنید.
• همکاری و رفتار مثبت کودک را تحسین و قدردانی کنید.
• به کمک روانشناس، رابطه خود با کودک را تقویت کنید.
  

تفاوت اختلال سلوک و نافرمانی مقابله ای چیست؟

اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان معمولاً با نافرمانی و لجبازی در محیط‌های محدود (خانه و مدرسه) مشخص می‌شود، در حالی که اختلال سلوک شامل رفتارهای گسترده‌تر، خطرناک‌تر و ضد اجتماعی در سطح جامعه است.

اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODD) و اختلال سلوک (CD) هر دو از اختلالات رفتاری دوران کودکی و نوجوانی محسوب می‌شوند، اما در ماهیت و شدت رفتارها تفاوت‌های مهمی دارند. عدم شناسایی یا درمان به‌موقع این اختلال در کودکان می‌تواند زمینه‌ساز ظهور اختلال سلوک در سنین بالاتر شود.

کودکان مبتلا به ODD معمولاً الگوهایی از لجبازی، بحث و جدل با بزرگسالان، تحریک‌پذیری و نافرمانی از دستورات را نشان می‌دهند. رفتارهای آن‌ها اغلب خصمانه و منفی‌گرایانه است، اما نقض گسترده قوانین اجتماعی، جزء ویژگی اصلی آن‌ها نیست و بیشتر شامل قوانین خانه یا مدرسه می‌شود.

در مقابل، کودکان مبتلا به اختلال سلوک (CD) رفتارهایی شدیدتر و جدی‌تر از حد انتظار نشان می‌دهند، مانند خراب‌کاری، تخریب اموال، نقض جدی قوانین، زورگویی، آزار حیوانات، بزهکاری و پرخاشگری فیزیکی. این کودکان معمولاً همدلی، پشیمانی یا حس گناه ندارند و رفتارهای ضداجتماعی آن‌ها عمیق‌تر و پایدارتر است.

اختلال نافرمانی مقابله‌ای چه تفاوتی با بیش‌فعالی دارد؟

تفاوت اختلال نافرمانی مقابله جویانه با بیش‌فعالی در ماهیت و نوع علائم آن‌هاست، هرچند این دو اختلال اغلب هم‌زمان دیده می‌شوند؛ به‌طوری‌که حدود ۴۰٪ از کودکان مبتلا به ADHD ممکن است نشانه‌هایی از ODD یا اختلال سلوک هم داشته باشند.

اختلال ODD بیشتر به الگوی رفتاری، لجبازی و نحوه تعامل کودک با اطرافیان مربوط است، در حالی‌که ADHD یک اختلال عصبی‌رشدی محسوب می‌شود و با بی‌توجهی، بی‌قراری و مشکل در تمرکز شناخته می‌شود.

سوالات متداول در مورد اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان

در پایان این مطلب از بلاگ مامانی نو، به سوالات پرتکرار درباره اختلال نافرمانی مقابله جویانه پاسخ می‌دهیم.

اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان به چه معناست؟

اختلال نافرمانی مقابله‌ای در کودکان نوعی مشکل رفتاری است که با الگوهای مداوم مخالفت و سرپیچی از بزرگسالان مشخص می‌شود.

علائم اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان کدامند؟

کودکان مبتلا اغلب دستورات را نادیده می‌گیرند، به راحتی عصبانی می‌شوند، نسبت به انتقاد حساسیت نشان می‌دهند و گاهی رفتارهای انتقام‌جویانه یا خصمانه بروز می‌دهند.

چگونه می‌توان  اختلال نافرمانی مقابله‌ای در کودکان را تشخیص داد؟

متخصصان زمانی مشکل کودک را اختلال ODD تشخیص می‌دهند که رفتارهای کودک پایدار، منفی و تحریک‌آمیز باشند و حداقل چهار علامت مانند عصبانیت، مخالفت با بزرگ‌ترها، نافرمانی از دستورات یا انتقام‌جویی در او دیده شود. این علائم باید حداقل شش ماه ادامه داشته و روی زندگی روزمره و روابط اجتماعی کودک تأثیر بگذارند.

درمان اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان کدام است؟

مراجعه به روان‌پزشک و روان‌درمانی و مصرف بعضی داروها با تجویز پزشک در درمان ODD بیشترین تاثیر را دارند.

آیا درمان دارویی اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان امکان‌پذیر است؟

این اختلال داروی اختصاصی ندارد، اما اگر با استرس، افسردگی یا ADHD همراه باشد، پزشک ممکن است داروهای ضدافسردگی یا ضدروان‌پریشی تجویز کند.

آیا راهی برای پیشگیری از اختلال نافرمانی مقابله جویانه در کودکان وجود دارد؟

پیشگیری کامل از اختلال نافرمانی مقابله‌ای ممکن نیست، اما فرزندپروری مثبت، محیط آرام و درمان زودهنگام می‌تواند رفتارهای مقابله‌جویانه کودک را کاهش دهد و عزت نفس و مهارت‌های اجتماعی او را تقویت کند.

آیا اختلال نافرمانی مقابله ای در نوجوانان هم وجود دارد؟

بله، این اختلال در نوجوانان هم شایع است. با روان‌درمانی، آموزش مهارت‌های اجتماعی و کمک در تکالیف درسی می‌توان علائمی مثل خشم، بی‌احترامی، دشواری در پیروی از قوانین و سرزنش دیگران را کاهش دهد.

نرخ بهبودی کودکان دچار اختلال نافرمانی مقابله ای چقدر است؟

بیشتر کودکان مبتلا به ODD در نهایت بهبود می‌یابند، اما حدود ۳۰٪ ممکن است در آینده به اختلال سلوک دچار شوند و نزدیک ۱۰٪ احتمال دارد اختلال شخصیت ضداجتماعی یا مشکلات مشابه پیدا کنند. به همین دلیل، تشخیص و درمان به موقع اختلال نافرمانی مقابله ای در کودکان اهمیت زیادی دارد.

منبع: hopkinsmedicine