تنظیم هیجان در کودکان: اهمیت + آموزش کنترل هیجان در کودکان

تنظیم هیجان در کودکان یکی از مهم‌ترین مهارت‌های رشدی است که بر سلامت روان، روابط اجتماعی، موفقیت تحصیلی و شکل‌گیری شخصیت کودک تأثیر مستقیم دارد. آموزش کنترل هیجان در کودکان آن‌ها کمک می‌کند احساسات خود را بهتر بشناسند؛ نتیجه‌ی کنترل رفتارهای هیجانی، واکنش‌ مناسب‌ در موقعیت‌های مختلف است. آن‌ها در برابر چالش‌های روزمره با آرامش و انعطاف‌پذیری بیشتری حاضر می‌شوند. رشد این مهارت از سال‌های نخست زندگی آغاز و با همراهی آگاهانه والدین و محیطی حمایت‌کننده، به تدریج تقویت خواهد شد.

در این مطلب از بلاگ مامانی نو می خواهیم به اهمیت و راهکارهای  کنترل هیجان در کودکان و نوجوانان از دیدگاه خام کور یاوری روانشناس کودک بپردازیم.

تنظیم هیجان در کودکان به چه معناست؟

تنظیم هیجان در کودکان یعنی اینکه کودک احساسات خود را بشناسد، آن‌ها را به شیوه‌ای سالم ابراز کند و واکنش‌های متناسب با هر موقعیت داشته باشد.

برخلاف تصور بسیاری از والدین، بروز احساساتی مانند خشم، ترس، شادی یا ناامیدی در کودکان نشانه ضعف یا مشکل رفتاری نیست؛ بلکه بخش طبیعی از روند رشد هیجانی به‌حساب می‌آید. آنچه اهمیت دارد، توانایی کودک در شناخت، بیان و مدیریت این احساسات است. بنابراین تنظیم هیجان در کودکان باعث می‌شود که آن‌ها هیجان‌های خود را تشخیص دهند، شدت آن‌ها را متناسب با موقعیت کنترل کرده و بدون آسیب زدن به خود یا دیگران، واکنش مناسبی بروز دهند.

این مهارت تنها به آرام شدن پس از ناراحتی محدود نمی‌شود، بلکه شامل درک علت احساسات، انتخاب شیوه صحیح برای ابراز آن‌ها و بازگشت به وضعیت آرام پس از تجربه هیجان نیز هست. برای مثال، کودکی که از باخت در یک بازی ناراحت می‌شود اما به جای پرخاشگری، احساس خود را بیان می‌کند یا از بزرگ‌ترها کمک می‌خواهد، در حال استفاده از مهارت‌های تنظیم هیجان است.

اهمیت تنظیم هیجان در سال‌های ابتدایی زندگی

سال‌های نخست زندگی، دوره‌ای حساس برای شکل‌گیری بسیاری از مهارت‌های شناختی، اجتماعی و عاطفی است. در همین دوران، مغز کودک با سرعت زیادی رشد می‌کند و ارتباطات عصبی مربوط به مدیریت احساسات شکل می‌گیرد. به همین دلیل، کنترل هیجان در کودکان از همان سال‌های ابتدایی می‌تواند مسیر رشد روانی و اجتماعی آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

کودکی که یاد می‌گیرد هنگام ناراحتی، خشم یا ترس چگونه واکنش مناسبی نشان دهد، راحت‌تر با تغییرات محیط کنار می‌آید و در موقعیت‌های جدید اضطراب کمتری تجربه می‌کند. در مقابل، ناتوانی در مدیریت هیجان و عدم کنترل پرخاشگری کودک ممکن است باعث بروز رفتارهایی مانند پرخاشگری، گریه‌های طولانی، کناره‌گیری اجتماعی یا وابستگی بیش از حد شود.

تفاوت‌های فردی در کنترل هیجان در کودکان

اگر دو کودک در یک موقعیت مشابه واکنش‌های کاملاً متفاوتی نشان دهند، لزوماً به معنای تربیت نادرست یکی از آن‌ها نیست. تفاوت در خلق‌وخو، ویژگی‌های ژنتیکی، رشد مغز، تجربه‌های گذشته و محیط زندگی باعث می‌شود توانایی مدیریت احساسات در همه کودکان یکسان نباشد. به همین دلیل، شدت هیجانی شدن کودک ممکن است در برخی سریع‌تر و شدیدتر از دیگران اتفاق بیفتد.

برخی کودکان ذاتاً حساس‌تر هستند و نسبت به صدا، تغییرات محیط یا ناکامی واکنش شدیدتری نشان می‌دهند. گروهی دیگر انعطاف‌پذیرترند و راحت‌تر با شرایط جدید سازگار می‌شوند. با این روحیه‌ی پیچیده، شدت هیجانی شدن کودک بیانگر تفاوت‌های طبیعی است.

علائم و نشانه هیجان‌زدگی در کودکان

پیش از آنکه هیجان‌های شدید به رفتارهای پرخاشگرانه یا فروپاشی هیجانی تبدیل شوند، معمولاً نشانه‌هایی در رفتار، گفتار و وضعیت جسمانی کودک دیده می‌شود. از جمله بارزترین علائم عدم کنترل هیجان در کودکان:

• افزایش ناگهانی تن صدای کودک یا جیغ زدن
• گریه شدید یا خنده‌های غیرقابل کنترل
• بی‌قراری، وول خوردن یا ناتوانی در یک جا نشستن
• اخم کردن، جمع کردن ابروها یا تغییر حالت چهره
• مشت کردن دست‌ها یا سفت شدن عضلات بدن
• تند شدن تنفس یا افزایش ضربان قلب
• پرت کردن وسایل یا کوبیدن پا به زمین
• صحبت کردن با سرعت زیاد یا قطع کردن مداوم صحبت دیگران

مشکلات تنظیم هیجان در کودکان به چه صورت نشان داده می شوند؟

همه کودکان گاهی ناراحت، عصبانی یا مضطرب می‌شوند، اما واکنش‌ها شدید، مکرر یا نامتناسب، ممکن است نشان‌دهنده ضعف در مهارت‌های هیجانی باشند. معمولا مشکلات تنظیم هیجان در کودکان و نوجوانان به شکل انفجارهای خشم، گریه‌های طولانی، دشواری در آرام شدن، پرخاشگری، لجبازی شدید، اضطراب مداوم، حساسیت بیش از حد به شکست یا کناره‌گیری از ارتباط با دیگران ظاهر می‌شود. برخی کودکان نیز احساسات خود را به‌صورت جسمانی مثل دل‌درد، سردرد یا بی‌اشتهایی بروز می‌کند.

علت مشکلات تنظیم هیجان

پیش از آنکه رفتار کودک را لجبازی یا بی‌ادبی تلقی کنیم، باید علت اصلی آن را بررسی کنیم. بسیاری از علائم عدم کنترل هیجان در کودکان نتیجه تعامل عوامل زیستی، روانی و محیطی هستند و معمولاً تنها یک علت مشخص ندارند.

از مهم‌ترین عوامل مشکلات تنظیم هیجان می‌توان به رشد ناکامل بخش‌های مسئول کنترل هیجان در مغز، خلق‌وخوی ذاتی، استرس‌های خانوادگی، تجربه رویدادهای آسیب‌زا، سبک فرزندپروری نامناسب، کمبود خواب، خستگی، مشکلات حسی و برخی اختلالات رشدی یا عصبی اشاره کرد.

چرا برخی کودکان در تنظیم هیجانات خود مشکل دارند؟

توانایی تنظیم هیجان در کودکان تحت تأثیر عوامل مختلفی شکل می‌گیرد. برخی کودکان از نظر ژنتیکی حساس‌ هستند و شدت بیشتری از هیجان را تجربه می‌کنند. گروهی دیگر فرصت کافی برای یادگیری مدیریت احساسات نداشته‌اند، زیرا بزرگسالان اطرافشان احساسات را نادیده گرفته یا به جای آموزش، از تنبیه استفاده کرده‌اند.

علاوه بر این، تجربه اضطراب مزمن، تغییرات بزرگ در زندگی مانند طلاق والدین، تولد خواهر یا برادر، جابه‌جایی محل زندگی یا فشارهای تحصیلی نیز می‌تواند توانایی کودک در کنترل احساسات را کاهش دهد. در برخی موارد نیز وجود اختلالاتی مانند ADHD یا اوتیسم باعث می‌شود کودک برای مدیریت هیجان به حمایت تخصصی بیشتری نیاز داشته باشد.

جنبه‌های مختلف کنترل هیجان در کودکان

تنظیم هیجان در کودکان بر کیفیت روابط اجتماعی، عملکرد تحصیلی، کنترل رفتار، تصمیم‌گیری و افزایش استقلال متناسب با سن تأثیر مستقیم می‌گذارد.

تنظیم هیجان کودک بر جنبه‌های مختلف رشد او تأثیر می‌گذارد:

1. برقراری روابط سالم با خانواده و دوستان

زمانی که کودک بتواند احساسات خود را به شیوه‌ای مناسب بیان کند، احتمال بروز تعارض با اطرافیان کاهش پیدا می‌کند. بسیاری از مشکلات هیجانی کودکان در روابط اجتماعی به دلیل ناتوانی در بیان صحیح خشم، حسادت یا ناامیدی ایجاد می‌شود.

2. آمادگی برای ورود به مدرسه و عملکرد تحصیلی

موفقیت در مدرسه تنها به هوش یا توانایی یادگیری وابسته نیست. تنظیم هیجان در کودکان نقش مهمی در تمرکز، حل مسئله، همکاری با معلمان و پذیرش قوانین کلاس دارد. کودکانی که احساسات خود را بهتر مدیریت می‌کنند، معمولاً در مواجهه با اشتباه یا شکست، انگیزه بیشتری برای ادامه یادگیری دارند.

3. کنترل رفتار و مدیریت تکانه‌ها

یکی از مهم‌ترین ابعاد مهارت کنترل هیجان در کودکان، توانایی مکث کردن پیش از واکنش است. این مهارت به کودک کمک می‌کند قبل از فریاد زدن، هل دادن دیگران یا انجام رفتارهای خطرناک، پیامدهای رفتار خود را در نظر بگیرد.

4. دستیابی به سطوح مناسب استقلال متناسب با سن

توانایی مدیریت احساسات بخشی مهمی از رشد استقلال به حساب می‌آید. قبول کردن انواع هیجانات در کودکان مانند ترس، خشم، غم، شادی، شرم و ناامیدی، نقش مهمی در تقویت اعتمادبه‌نفس آن‌ها دارد.

کودکان چگونه مهارت تنظیم هیجان را یاد می‌گیرند؟

تنظیم هیجان در کودکان از طریق الگوبرداری از والدین، تجربه‌های روزمره، بازی، گفت‌وگو و دریافت حمایت عاطفی به‌تدریج شکل می‌گیرد.

برخلاف تصور رایج، کودکان با توانایی کامل برای مدیریت احساسات متولد نمی‌شوند. تنظیم هیجان در کودکان مهارتی اکتسابی است که به‌تدریج و از طریق مشاهده رفتار والدین، تجربه موقعیت‌های مختلف و دریافت حمایت عاطفی شکل می‌گیرد.

سال‌های ابتدایی زندگی، والدین نقش «تنظیم‌کننده بیرونی» را ایفا می‌کنند؛ یعنی زمانی که کودک ناراحت یا مضطرب می‌شود، با آرامش، همدلی و پاسخ مناسب به او کمک می‌کنند تا دوباره احساس امنیت کند. تکرار این تجربه باعث می‌شود کودک به‌مرور همین الگوها را درونی کرده و در آینده به‌تنهایی احساسات خود را مدیریت کند.

آموزش مهارت کنترل هیجان در کودکان سنین مختلف

انتظار از یک کودک دو ساله با یک کودک هشت ساله کاملاً متفاوت است و استفاده از یک روش ثابت برای همه سنین نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. بنابراین آموزش تنظیم هیجان در کودکان باید متناسب با سن، توانایی شناختی و مرحله رشد آن‌ها باشد.

در سال‌های اولیه، تمرکز اصلی بر آرام کردن کودک و نام‌گذاری احساسات است. در سنین پیش‌دبستانی، بازی، قصه و تصویر بهترین ابزار آموزش هستند. با افزایش سن، می‌توان مهارت‌هایی مانند حل مسئله، کنترل تکانه، گفت‌وگوی درونی مثبت، تنفس عمیق و مدیریت استرس را نیز به کودک آموزش داد.

کنترل هیجان در کودکان زیر 3 سال

در این سن، بخش زیادی از مغز که مسئول کنترل احساسات است هنوز در حال رشد است؛ بنابراین انتظار خودکنترلی کامل واقع‌بینانه نیست. مهم‌ترین هدف در تنظیم هیجان کودکان زیر سه سال، ایجاد احساس امنیت و کمک به آرام شدن کودک است، نه وادار کردن او به کنترل کامل احساسات.

برچسب زدن به احساسات کودک

یکی از ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین روش‌های آموزش هیجان، نام‌گذاری احساسات است. وقتی والدین به کودک می‌گویند: «به نظر می‌رسد ناراحت شدی» یا «فکر می‌کنم الان عصبانی هستی»، کودک به‌تدریج بین احساسات و واژه‌ها ارتباط برقرار می‌کند.

این روش در کنترل هیجان در کودکان بیش فعال نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا این کودکان شدت هیجان بیشتری را تجربه می‌کنند و اگر بتوانند احساسات خود را بهتر تشخیص دهند، آمادگی بیشتری برای استفاده از راهکارهای آرام‌سازی خواهند داشت.

برچسب زدن به احساسات دیگران

وقتی والدین درباره احساسات دیگران نیز صحبت می‌کنند، مهارت مدیریت هیجانات کودک و همدلی او به شکل قابل توجهی رشد می‌کند. برای مثال می‌توان هنگام مطالعه کتاب یا تماشای یک تصویر از کودک پرسید: «فکر می‌کنی این شخصیت چرا ناراحت شده است؟» یا «اگر جای او بودی چه احساسی داشتی؟» چنین گفت‌وگوهایی درک کودک از احساسات دیگران را افزایش می‌دهد.

کشف هیجانات کودک را از طریق بازی

بازی، زبان طبیعی کودکان است و بسیاری از احساساتی که کودک نمی‌تواند با کلمات بیان کند، هنگام بازی آشکار می‌شوند. به همین دلیل، تنظیم هیجان در کودکان از طریق فعالیت‌هایی مانند بازی‌های نمایشی، نقاشی، عروسک‌بازی، قصه‌پردازی و نقش‌آفرینی بسیار مؤثرتر از آموزش مستقیم خواهد بود.

تنظیم هیجان در کودکان 3 تا 8 ساله

تنظیم هیجان در کودکان 3 تا 8 ساله با آموزش عملی، نام‌گذاری احساسات، بازی، داستان‌گویی و تمرین مهارت‌های آرام‌سازی به بهترین شکل تقویت می‌شود.

در فاصله سنی 3 تا 8 سال، رشد شناختی و اجتماعی کودک با سرعت زیادی ادامه پیدا می‌کند. با این وجود، بخش‌هایی از مغز که مسئول برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و کنترل تکانه‌ها هستند هنوز به بلوغ کامل نرسیده‌اند؛ بنابراین انتظار اینکه کودک همیشه آرام، منطقی و کنترل‌شده رفتار کند، واقع‌بینانه نیست. هدف از تنظیم هیجان در کودکان در این دوره، حذف احساسات منفی نیست، بلکه آموزش شیوه صحیح مدیریت آن‌هاست.

تنظیم هیجان در نوجوانان

ورود به نوجوانی با تغییرات گسترده هورمونی، شناختی و اجتماعی همراه است و همین موضوع باعث شده شدت و فراوانی هیجان‌ها افزایش پیدا کند. نوجوان ممکن است در مدت کوتاهی از شادی به عصبانیت یا از هیجان به ناامیدی برسد. به همین دلیل، بسیاری از راههای کنترل هیجان در کودکان که در سنین پایین مؤثر بوده‌اند، در نوجوانی نیاز به تغییر و تکمیل دارند.

ایجاد یک لیست از کارها و هیجانات

یکی از روش‌های کاربردی در آموزش کنترل هیجان در کودکان، تهیه فهرستی از موقعیت‌های روزمره و احساساتی است که در هر موقعیت تجربه می‌شوند. این تمرین به کودک کمک می‌کند ارتباط میان اتفاقات، افکار و احساسات خود را بهتر درک کند.

تشخیص علائم اولیه فیزیکی هیجانات

برای آموزش کنترل هیجان در کودکان باید خیلی دقیق نشانه‌های اولیه را ردیابی کرد. برای مثال، در زمان عصبانیت، عضلات منقبض و صورت داغ یا دندان‌ها روی هم فشرده و دست‌ها مشت می‌شوند. در زمان اضطراب نیز کودک ممکن است دل‌درد، تعریق، لرزش، خشکی دهان یا تند شدن تنفس را تجربه کند. والدین می‌توانند با پرسش‌هایی مانند «وقتی عصبانی می‌شوی، بدنت چه حسی پیدا می‌کند؟» یا «قبل از گریه کردن چه اتفاقی در بدنت می‌افتد؟» کودک را به شناخت این علائم تشویق کنند.

صحبت‌کردن با نوجوانان

برقراری ارتباط مؤثر با نوجوان، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در تنظیم هیجان در کودکان و نوجوانان است. بسیاری از نوجوانان زمانی احساس امنیت می‌کنند که بدانند والدین قصد قضاوت یا سرزنش آن‌ها را ندارند.

تشخیص علائم اولیه رفتاری هیجانات

رفتار کودک معمولاً پیش از بروز یک انفجار هیجانی تغییر می‌کند. بسیاری از علائم عدم کنترل هیجان در کودکان ابتدا به‌صورت رفتارهای ظریفی ظاهر می‌شوند که با نادیده گرفتن آن‌ها باید منتظر یک طوفان بود!

راهکار والدین برای کمک به تنظیم هیجان در کودکان و نوجوانان

تنظیم هیجان در کودکان زمانی مؤثرتر رشد می‌کند که والدین با همدلی، الگوسازی صحیح، آموزش عملی و ایجاد محیطی امن، کودک را در مدیریت احساسات همراهی کنند.

تنظیم هیجان در کودکان زمانی به بهترین حالت شکل می‌گیرد که او در محیطی امن، قابل پیش‌بینی و همراه با حمایت عاطفی زندگی کند:

1. مهارت‌های تنظیم هیجان را در رفتار خود نشان دهید

کودکان بیش از آنکه شنونده خوبی باشند، بینندگان دقیقی هستند. اگر والدین هنگام تجربه انواع هیجانات در کودکان و حتی احساسات خود مانند خشم، ناامیدی یا نگرانی بتوانند آرامش نسبی خود را حفظ و احساساتشان را با شیوه‌ای سالم بیان کنند “مثلا الان ناراحتم”، کودک نیز همین رفتارها را الگو قرار می‌دهد.

2. نسبت به کودک خود پاسخگو و همدل باشید

پذیرش احساسات کودک به معنای تأیید همه رفتارهای او نیست. بسیاری از مشکلات هیجانی کودکان با عدم درک دیگران شکل می‌گیرد.

3. رهبری و هدایت قاطع و حمایت‌کننده ارائه دهید

همدلی باید در کنار تعیین مرزهای روشن باشد. اگرچه پذیرش و شناسایی احساسات بخش اصلی در تنظیم هیجان در کودکان است، اما جسارت و پشتکار در اجرای آن مهم‌تر! والدین باید با آرامش قوانین مشخصی درباره احترام، پرخاشگری یا آسیب نزدن به دیگران تعیین کرده و در اجرای این قوانین ثبات داشته باشند.

4. تمرین‌های عملی

یادگیری بدون تمرین ماندگار نخواهد بود. برای تقویت تنظیم هیجان در کودکان و نوجوانان می‌توان از تمرین‌هایی مانند تنفس عمیق، شمارش معکوس، بازی نقش، تصویرسازی ذهنی، نوشتن احساسات، نقاشی، مدیتیشن مخصوص کودکان یا تمرین توقف و فکر کردن استفاده کرد.

5. کمک به خودآگاهی کودکان

خودآگاهی یعنی کودک بتواند احساسات، افکار و واکنش‌های خود را بشناسد. بسیاری از مشکلات هیجانی کودکان به دلیل ناتوانی در تشخیص احساسات واقعی ایجاد می‌شوند.

6. توجه به نشانه‌های هیجانی در کودک

تشخیص زودهنگام تغییرات رفتاری و جسمانی، بخش مهمی از تنظیم هیجان در کودکان است و به والدین امکان می‌دهد پیش از تشدید احساسات، مداخله مناسبی انجام دهند.

شناخت زودهنگام تغییرات رفتاری و جسمانی، نقش مهمی در تنظیم هیجان کودک دارد. اگر والدین متوجه شوند کودک قبل از عصبانیت معمولاً ساکت می‌شود، اخم می‌کند یا سریع‌تر صحبت می‌کند، می‌توانند پیش از شدت گرفتن هیجان وارد عمل شوند.

7. آموزش مهارت کلامی به کودک

هرچه کودک واژه‌های بیشتری برای بیان احساسات خود داشته باشد، کمتر از رفتارهای نامناسب برای انتقال آن‌ها استفاده می‌کند. تنظیم هیجان در کودکان با آموزش جمله‌هایی مانند «ناراحت شدم»، «کمک می‌خواهم»، «عصبانی هستم» یا «نیاز دارم کمی تنها باشم» بسیار آسان‌تر می‌شود.

8. فراهم کردن محیط آرام

محیط‌های پرتنش، شلوغ و غیرقابل پیش‌بینی معمولاً شدت هیجان‌های منفی را افزایش می‌دهند. برای بهبود مدیریت هیجانات کودک بهتر است برنامه خواب منظم، فضای امن، ارتباط گرم خانوادگی و فرصت کافی برای استراحت و بازی فراهم شود.

9. تشویق به فعالیت بدنی

فعالیت بدنی یکی از مؤثرترین روش‌های کاهش تنش و تنظیم احساسات است. زمانی که هیجانی شدن کودک با تحرک، بازی در فضای باز، دویدن، دوچرخه‌سواری یا ورزش همراه شود، سطح هورمون‌های استرس کاهش یافته و کودک راحت‌تر آرام می‌شود.

10. نامگذاری و شناسایی هیجانات اصلی

آموزش تفاوت میان احساسات مانند خشم، ترس، غم، شرم، ناامیدی، نگرانی و هیجان مثبت، بخش مهمی از تنظیم هیجان در کودکان است. استفاده از کتاب‌های تصویری، کارت احساسات و داستان‌ها می‌تواند این آموزش را ساده‌تر و جذاب‌تر کند.

11. آموزش ابراز احساسات به شیوه سازنده و مثبت

هدف اصلی، آموزش شیوه سالم بیان احساسات است نه حذف آن‌ها! این موضوع در کنترل هیجان در کودکان بیش فعال اهمیت بیشتری دارد، زیرا این کودکان معمولاً واکنش‌های تکانشی‌تری از خود بروز می‌دهند. آموزش درخواست کمک، صحبت کردن، نقاشی کشیدن یا استفاده از تکنیک‌های آرام‌سازی می‌تواند جایگزین رفتارهای پرخاشگرانه شود.

12. اصلاح باورهای نادرست و ناکارآمد

در تنظیم هیجان در کودکان اصلاح افکار منفی و جایگزین کردن آن‌ها با باورهای واقع‌بینانه، شدت احساسات منفی و واکنش‌های هیجانی را کاهش می‌دهد.

گاهی مشکل اصلی، برداشت اشتباه کودک از موقعیت‌ها است. در آموزش کنترل هیجان در کودکان باید به کودک کمک کرد افکاری مانند «هیچ‌کس مرا دوست ندارد» یا «اگر اشتباه کنم، شکست خورده‌ام» را با افکار واقع‌بینانه‌تر جایگزین کند.

شناسایی افکار

پیش از هر واکنش هیجانی، معمولاً فکری در ذهن کودک شکل می‌گیرد. بنابراین جدا کردن افکار از احساسات را نیز باید به بخش‌های آموزش تنظیم هیجان در کودکان اضافه کرد. برای مثال، اگر کودک مدام فکر کند دوستانش عمداً او را کنار گذاشته‌اند، احتمال خشم یا ناراحتی بیشتر می‌شود؛ در حالی که ممکن است واقعیت چیز دیگری باشد.

ارزیابی درستی یا نادرستی افکار

پس از شناسایی افکار، باید آن‌ها را بررسی کرد. این بخش از مهارت کنترل هیجان در کودکان به کودک یاد می‌دهد شواهد موافق و مخالف افکار خود را پیدا و از نتیجه‌گیری عجولانه پرهیز کند.

پرسش‌هایی مانند «از کجا مطمئنی این اتفاق افتاده؟»، «آیا ممکن است دلیل دیگری هم وجود داشته باشد؟» یا «اگر دوستت این مشکل را داشت، به او چه می‌گفتی؟» به اصلاح افکار ناکارآمد کمک می‌کنند.

تمرین خودکنترلی هیجانی

هیچ کودکی تنها با شنیدن توصیه‌ها، مهارت مدیریت احساسات را یاد نمی‌گیرد. راههای کنترل هیجان در کودکان زمانی مؤثر خواهند بود که به‌صورت مداوم در زندگی روزمره تمرین شوند.

تمرین تنفس عمیق، مکث قبل از واکنش، شمارش تا ده، استفاده از جعبه آرامش، نوشتن احساسات، حل مسئله، گفت‌وگوی درونی مثبت و درخواست کمک از بزرگسالان، از جمله راهکارهایی هستند که با تکرار به عادت تبدیل می‌شوند.

چرا برخی از کودکان بیش از حد هیجان زده می‌شوند؟

شدت واکنش‌های هیجانی در همه کودکان یکسان نیست. برخی کودکان به‌طور طبیعی حساس‌تر هستند و محرک‌های محیطی را با شدت بیشتری تجربه می‌کنند. تنظیم هیجان در کودکان تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند ژنتیک، خلق‌وخو، رشد مغز، سبک فرزندپروری، کیفیت دلبستگی، شرایط محیطی و حتی وضعیت جسمانی قرار دارد؛ به همین دلیل ممکن است دو کودک در یک موقعیت مشابه واکنش‌های کاملاً متفاوتی نشان دهند.

یکی از مهم‌ترین دلایل هیجان‌زدگی شدید، رشد ناکامل قشر پیش‌پیشانی مغز است؛ بخشی که مسئول کنترل تکانه‌ها، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری محسوب می‌شود. در سال‌های اولیه زندگی، این بخش هنوز در حال تکامل است و کودک برای آرام شدن بیشتر به کمک والدین نیاز دارد.

نشانه‌های هیجان‌زدگی افراطی کودکان

تشخیص زودهنگام رفتارهای غیرعادی به والدین کمک می‌کند پیش از شدت گرفتن احساسات، شرایط را مدیریت کنند. ضعف در کنترل هیجان در کودکان معمولاً با مجموعه‌ای از نشانه‌های رفتاری، هیجانی و جسمانی همراه است که تکرار مداوم آن‌ها نیازمند توجه بیشتر خواهد بود. از مهم‌ترین نشانه‌های هیجان‌زدگی افراطی:

• گریه یا خنده بسیار شدید و طولانی‌مدت
• عصبانیت ناگهانی و انفجاری
• فریاد زدن یا پرت کردن وسایل هنگام ناکامی
• ناتوانی در آرام شدن حتی پس از گذشت چند دقیقه
• حساسیت بیش از حد نسبت به انتقاد یا شکست
• بی‌قراری و فعالیت حرکتی بیش از اندازه

کمک به کودکان بسیار هیجانی برای کنارآمدن با احساسات بزرگ

کودکانی که احساسات را با شدت بیشتری تجربه می‌کنند، بیش از هر چیز به درک شدن نیاز دارند، نه سرزنش شدن.  نخستین قدم در تنظیم هیجان در کودکان این است که والدین آرامش خود را حفظ کنند. زمانی که بزرگسال نیز با فریاد، تهدید یا تنبیه واکنش نشان دهد، سیستم عصبی کودک بیشتر تحریک می‌شود و احتمال آرام شدن او کاهش می‌یابد.

پذیرش خود را بالا ببرید

بسیاری از کودکان پس از تجربه شکست، اشتباه یا سرزنش، خود را با جملاتی مانند «من بد هستم» یا «هیچ کاری را درست انجام نمی‌دهم» قضاوت می‌کنند. این نوع افکار می‌تواند مشکلات هیجانی کودکان را تشدید کرده و تحمل آن‌ها در برابر ناکامی را کاهش دهد.

والدین باید به کودک بیاموزند که ارزشمندی او به موفقیت یا شکست وابسته نیست. تشویق تلاش به جای نتیجه، پذیرش اشتباه به‌عنوان بخشی از فرایند یادگیری و استفاده از جملات حمایت‌کننده مانند «اشتباه کردن طبیعی است» یا «همه گاهی شکست می‌خورند» به شکل‌گیری عزت‌نفس سالم کمک می‌کند.

استفاده از تکنیک‌های مختلف در تنظیم هیجانات

تنظیم هیجان در کودکان با تکنیک‌هایی مانند تنفس عمیق، شمارش، جعبه آرامش، استراحت کوتاه و حل مسئله، به شکل مؤثرتری تقویت می‌شود.

برای همه کودکان نمی‌شود یک نسخه پیچید! تنظیم هیجان در کودکان کاری تخصصی است و برای نتیجه‌ی بهتر از تکنیک‌ها عملی نیز استفاده می‌شود. والدین می‌توانند با توجه به سن، شخصیت و نیازهای کودک، مناسب‌ترین روش‌ها را انتخاب و به‌طور مداوم تمرین کنند.

تنفس عمیق

یکی از ساده‌ترین راهکارهای کاهش فعالیت سیستم عصبی و آرام کردن بدن تنفس آرام و عمیق است. از کودک بخواهید چهار ثانیه از طریق بینی نفس بکشد، دو ثانیه آن را نگه دارد و سپس به‌آرامی از دهان خارج کند. استفاده از بازی‌هایی مانند فوت کردن بادکنک یا خاموش کردن شمع خیالی، این تمرین را برای کودکان جذاب‌تر می‌کند.

شمارش

در زمان افزایش شدت احساسات، شمارش آرام از یک تا ده یا حتی برعکس، به تنظیم هیجان کودک کمک می‌کند تا پیش از واکنش، فرصت کوتاهی برای فکر کردن داشته باشد.

استراحت کردن برای تنظیم هیجان در کودکان

گاهی بهترین راهکار، فاصله گرفتن موقت از موقعیت تنش‌زا است. تنظیم هیجان در کودکان با چند دقیقه استراحت در محیطی آرام، گوش دادن به موسیقی ملایم، مطالعه کتاب یا انجام فعالیتی لذت‌بخش می‌تواند بسیار آسان‌تر شود.

جعبه آرامش‌بخش

یکی از ابزارهای کاربردی در تنظیم هیجان کودکان، تهیه جعبه‌ای مخصوص وسایل آرامش‌بخش است. این جعبه می‌تواند شامل توپ ضد استرس، دفتر نقاشی، مدادرنگی، کتاب کوچک، عروسک مورد علاقه، خمیر بازی، کارت‌های تنفس یا تصاویر آرام‌بخش باشد.

راهکار خواستن از کودک

همیشه والدین نباید تنها ارائه‌دهنده راه‌حل باشند. پرسیدن سؤال‌هایی مانند «به نظرت الان چه کاری می‌تواند کمکت کند؟» یا «دفعه بعد اگر دوباره این اتفاق افتاد، دوست داری چه کار کنی؟» باعث افزایش احساس مسئولیت و تقویت مهارت حل مسئله در کودک می‌شود.

کودکان در چه سنی توانایی کنترل هیجانات را به دست می‌آورند؟

تنظیم هیجان در کودکان یک فرایند تدریجی است که از بدو تولد آغاز شده، در سال‌های پیش‌دبستانی و دبستان رشد چشمگیری پیدا کرده و تا اواخر نوجوانی نیز ادامه دارد.

رشد مهارت تنظیم هیجان در کودکان یک فرایند تدریجی است و نمی‌توان سن مشخصی را برای کامل شدن آن تعیین کرد. نوزادان تقریباً به‌طور کامل به مراقبان خود وابسته هستند، کودکان دو تا سه ساله تنها می‌توانند برخی احساسات را تشخیص دهند و از حدود چهار تا شش سالگی به‌تدریج استفاده از راهکارهای ساده آرام‌سازی را یاد می‌گیرند.

با ورود به دبستان، توانایی برنامه‌ریزی، کنترل تکانه و حل مسئله بهتر می‌شود و بسیاری از کودکان می‌توانند احساسات خود را با کلمات بیان کنند. با این حال، بخش‌های مسئول خودکنترلی در مغز تا اواخر نوجوانی و حتی اوایل بزرگسالی نیز به رشد ادامه می‌دهند. بنابراین انتظار کنترل کامل احساسات از یک کودک خردسال، با واقعیت رشد مغز او همخوانی ندارد.

سوالات متداول در خصوص کنترل هیجان در کودکان

آگاهی از اصول تنظیم هیجان در کودکان به والدین کمک می‌کند با دیدی واقع‌بینانه‌تر به رفتارهای فرزند خود نگاه کنند. در ادامه، به چند پرسش رایج درباره مدیریت هیجان در کودکان پاسخ کوتاه داده شده است.

چرا آموزش مهارت تنظیم هیجان در کودکان مهم است؟

زیرا به فرزندان ما یاد می‌دهد با هر چیزی که در زندگی سر راهشان قرار می‌‌گیرد به درستی کنار بیایند.

چگونه کنترل هیجان را به بچه ها آموزش بدهیم؟

با الگوسازی صحیح، نام‌گذاری احساسات، همدلی، بازی، گفت‌وگو و تمرین مهارت‌های آرام‌سازی.

تکنیک‌های کسب مهارت کنترل هیجان در کودکان چیست؟

تنفس عمیق، شمارش، بازی درمانی، داستان‌گویی، نقاشی احساسات، گفت‌وگوی درونی مثبت، حل مسئله، تمرین توقف قبل از واکنش و استفاده از جعبه آرامش.

راه‌های کنترل هیجان در کودکان چیست؟

شناسایی احساسات، آموزش بیان کلامی هیجان‌ها، ایجاد محیط آرام، خواب کافی، فعالیت بدنی و الگوبرداری از والدین، از راهکارهای مهم تنظیم هیجان در کودکان است.

بهترین روش‌های مهارت کنترل هیجان در کودکان کدامند؟

ترکیب همدلی والدین، آموزش عملی، تشویق رفتارهای مناسب، ایجاد امنیت عاطفی و تمرین مستمر، معمولاً اثربخش‌تر از استفاده از یک روش واحد است.

آیا یادگیری خودتنظیمی و تنظیم هیجانی برای بعضی از کودکان آسانتر از دیگران نیست؟

بله. تنظیم هیجان در کودکان تحت تأثیر عواملی مانند خلق‌وخو، ویژگی‌های ژنتیکی، رشد مغز، تجربیات اولیه و محیط خانوادگی قرار دارد.

چرا تجربیات زندگی دوران کودکی در یادگیری مهارت های خودتنظیمی اهمیت دارد؟

زیرا تجربه ارتباط ایمن با والدین، دریافت حمایت عاطفی و مشاهده الگوهای رفتاری سالم، پایه‌های اصلی رشد خودتنظیمی و مدیریت احساسات را در مغز کودک شکل می‌دهد.

کودکان در چند سالگی به کنترل هیجانات دست پیدا می‌کنند؟

رشد تنظیم هیجان در کودکان از بدو تولد آغاز می‌شود، اما معمولاً از حدود 4 تا 6 سالگی نشانه‌های اولیه خودکنترلی دیده می‌شود. این مهارت در دوران دبستان و نوجوانی کامل‌تر شده و رشد آن تا اوایل بزرگسالی نیز ادامه پیدا می‌کند.

منبع: goodinside

دوره طلایی رشد بی نهایت